Skip to main content

Full text of "Opus majus"

See other formats 


ve 














ec 
















e PLA LAM rcl lavage 
sia (S wel cr € e ets Dod) 
dare prope omg Daur eg eme Jew 
[oe di CUP = Gene frere e Bebres EL 
e sc vnR- euer [re Bicis 4S. jus 
D. PU 1 Se. um 2:3 2 cad up: Pf £ erae wa 
bé 8 ups f omy loc s vo : eoe 
De. cues ee 
Ose Riva eite gc 
e MAE "eafiaug Soc 
put Ei s me s. wf sey br 
anonc ee, “pone = alba (ee poke Sg E T 
PNEU mu avia Dae. pz [PR Eoo ponte j 


hese Gebvang eoy 
; fepe poner. Ao ae Yee. 



























n Joe die 
pts 


^ on 
e e 


te 





= fron 


VATICAN 4086, f. 15b, 
























lb inet. qn pines wetere poner tunc fenpest. SER qu f* em 
LT i71 y/ rune lem [os HE "e, a Ute 7 Rc aRunae. QML Uu (rug m 


coke ieee jen "ie maence be » fec hebreo 43 ay. 


Mone fic 
cOnenmim dntena 
Salas. sh YAWND 5 4 9 lii one te 
fecic "e Dim + i 33 2 3i 
mm i sey cladu ui Aretha ue 
- NN )73»^ 1730 ND NPD 
NODE. | clo. 
Box femaa > j 
er s VNB 
Ms ut du Yibos (0 Mens o fe 
famam b 
maw yes DANN Bp SNF Da ti 
à celo fnb * da r aec feum do v 1 
| fane — chihw snae city — mc 1006000 — af nuc 
ome 


"os Brow ana) ON a queue 


fe «alio E eryoz. t ee. ha f. ARP even am. 
a ae * Ae ie gn No dei be prec aes e 






sone RERUM 
* MORTO pe gus aps gross € € Biter Bua uo - E 
2a Grete wy Rpeemepe aye fF A 


dep. ec cc dnoc4- a: n (vn Tc qu 


eie gum ut per dum T 





VATICAN 4086, f. 16a. 


Digitized by the Internet Archive 
In 2015 


https://archive.org/details/b24975655 0003 


JODIE, 


“OPUS MAJUS" 


OF 


ROGER BACON 


eo 


EDITED WITH 
INTRODUCTION AND ANALYTICAL TABLE 
BY 


JOHN HENRY BRIDGES 


FELLOW OF THE ROYAL COLLEGE OF PHYSICIANS; SOMETIME 
FELLOW OF ORIEL COLLEGE 


SUPPLEMENTARY VOLUME: CONTAINING—REVISED 
TEXT OF FIRST THREE PARTS ; CORRECTIONS ; 
EMENDATIONS; AND ADDITIONAL NOTES . .—. 


Lr p Va cites 
TS t fe ls: 


With Facsimile of Bacon's Hebrew and Greek Writing 


" 


* Induire pour déduire afin de construire." 
AUGUSTE COMTE:. 


* Omnes scientiae sunt annexae, et mutuis se fovent auxiliis, 
sicut partes ejusdem totius, quarum quaelibet opus suum peragit 


non solum pro se sed pro aliis." 
RocER Bacon, Opus Tertium. 


WILLIAMS & NORGATE 
14 HENRIETTA STREET, COVENT GARDEN, LONDON 
20 SOUTH FREDERICK STREET, EDINBURGH 
AND 7 BROAD STREET, OXFORD 
1900 






| ROYAL COLLEGE OF PHYSICIANS 1 
LIBRARY : 








lyse 12, eae Ole, 


Three motives prompted me, in 1893, to undertake a new edition of 
Roger Bacon’s Opus Majus. One was that the sixth centenary of one of 





the earliest and perhaps the greatest of Oxford thinkers was at hand. A 
| second reason was that this work brings into prominence the connection of 
Greek Science with that of the modern world, through the mediation of the 
Arabic Schools of Bagdad and Spain. And thirdly, the Opus Majus, when 
| published in its entirety, appeared to me to present to the world a scheme 
f of culture contrasting strongly with any that was offered in Bacon’s time 
| or in the centuries that followed. Combining the comparative study of 
| language with a comprehensive grasp of physical science, conceiving these 
| studies as progressive, and yet holding them subordinate to a supreme 
| ethical purpose, it surpassed any that was put before the world till the 
| publication of the philosophical and social works of Auguste Comte. 
| But the work was undertaken with insufficient equipment of expert skill 
| in deciphering manuscripts ; with the result that, though many errors in the 
| edition of 1733 were corrected, and especially the fundamental error of 
omitting the ethical treatise which completes and crowns the work, yet far 
too many were retained. Further, I had not had the opportunity of con- 
sulting the important MS. (Vat. 4086) to which attention was called by Dr. 
Gasquet, when in the July issue of the ZzgZ. Hist. Review 1897, he 
presented an unpublished fragment of Bacon of which more will be said 
afterwards. This MS., here called V., resembles in many important 
respects, though by no means in all, the Cottonian MS. Julius D.V. already 
noted on p. xv of vol. i. (spoken of there as Jul., but in this volume as J.). 
J. is the oldest of all known MSS. of the Opus Majus. It contains much 
that is not found in the Bodleian MS. (O.); but in the 2nd and ard parts 
it is much mutilated by fire. V., though probably not less than thirty years 
later in date, enables us to supply many of the deficiencies of J. 

It was thus necessary that steps should be taken to repair the defects of 
the edition as it stood. The Delegates of the Clarendon Press, for whose 


vi PREFACE. 


considerate treatment of the matter I offer my grateful acknowledgments, 
had already spent much money on the work and were unwilling to incur 
further expenditure. They offered, however, to transfer to me the stock 
and copyright. This offer was accepted, and the work, including the 
present volume, will in future be sold by Messrs. Williams and Norgate. 

A revised text of the first three parts of the Opus Majus is here presented, 
based in the main upon V. of which a photographic copy was obtained in 
Rome. It has been carefully collated by Mr. J. A. Herbert of the British 
Museum, with J. andalso with the Bodleian MS. Digby 235 (here called O.), 
which was entrusted to the Keeper of MSS. of the British Museum for this 
purpose. As the footnotes show, the readings of J. and of O. have been 
frequently adopted. 

It will be seen that this revised text contains much that has not been 
printed before, and that it throws new light on Bacon's zeal for philological 
culture. This is further illustrated by facsimiles of f. 15, b. and f. 16 of 
the Vat. MS., which contain the Greek and Hebrew alphabets, and the 
remarkable passage in which Hebrew is compared with Chaldean. 

Forthe remaining parts of the Opus Majus, a minute collation of my 
text has been made by Mr. Herbert with the best MSS. available, with 
results shown in the appended list of Corrections and Emendations, and 
in the Additional Notes. To have reprinted the whole work in the form 
adopted for parts i.-iii. was a task beyond my means, nor did it seem to be 
needed. Among the Notes will be found the missing preamble to 
Multiplicatio Specierum, contained in the early fourteenth century MS., 
Add. 8786; and the Vatican MS. 4091 (denoted X.) for knowledge of 
which, as well as of other Vatican MSS., I have to thank Mr. Bliss, has 
supplied some important passages of Part VI., which O. omits. 


In the preface to vol i. pp. xiii-xvii, something was said of the MSS. 
of the Opus Majus. Of the most important of those some further details 
are subjoined. 

The Oxford MS. Digby 235 (denoted O.)is the earliest MS. containing 
all seven parts of the Opus Majus. From it, as was stated vol. i. p. xiv, 
the Dublin MS. was copied ; the Gale MS. in Trin. Coll. Camb. (see 
Brewer, Rogeri Bacon Opera Inedita, pp. xliii-iv), being a copy of this 





PREFACE. am 


latter. O.isa small folio volume of 269 vellum leaves [ff. 2-269, paged 
incorrectly from 1 to 539]. For its history, see Macray's Annals of the 
Bodleian Library 1890, pp. 7, 8, 316, and Cazalogus Codicum MSS. 
Kenelmi Digby 1883, col. 244. The volume contains :— 

I. One leaf from a fourteenth century copy of the Speculum Historiale 
of Vincent de Beauvais. 

2. Opus Majus of Roger Bacon, parts I.-v. There is no general heading. 

Part I. is headed, Pars prima hujus persuasionis in qua excluduntur quatuor 
universales causae tocius ignorancie humane habens quatuor distinciones ; 
and begins, Sapiencie perfecta consideracio consistit in duobus. Part of 
an unfinished fourteenth century MS. (ff. 125-148) has been skilfully 
embodied, the later scribe ending a short quire on f. 124 b. at the precise 
point where the older fragment begins, and continuing the text on f. 148 b., 
which his predecessor had left blank. Part V. ends * veritatem non posset 
sustinere" Colophon: * Finitur quinta pars majoris operis fratris Rogeri 
Bacon." 

3. * Tractatus Magistri Rogeri Bacon de Multiplicacione Specierum,” 
begins * Primum igitur capitulum circa influenciam agentis," f. 153, ends 
* ]icet bene retinet post quam recipit" Colophon: “ Explicit tractatus M. 
Rogeri Bacon de multiplicacione specierum." 

4. Opus Majus, Parts VI. and VII. Part VI.is headed, “Pars sexta 
hujus persuasionis et est sexta pars maioris operis de scientia experi- 


mentali ; ? 


and begins, “ Positis radicibus sapiencie Latinorum penes 
linguas, etc.," f. 194. It ends, * secreta nature et artis indagarent,” f. 209 
b. near the top of col. 2. The rest of the column is left blank, and Part 
VII. begins a new quire (but the text is in the same hand as in the pre- 
ceding part). Heading, Incipit pars septima huius persuasionis de morali 
philosophia habens distinctiones et capitula. Begins, Manifestavi in 
praecedentibus quod cognitio linguarum, etc., f. 210. The leaves numbered 
pp. 471-498 (ff. 235-248) are misbound and ought to come in the following 
order: 487-498, 483-486, 471-482. Ends, “et quid potest homo plus 
petere in hac vita?" Here the MS. ends. Cf. vol. ii. p. 403. 

The insertion of the Multiplicatio Specierum between Parts V. and VI. 
may possibly not have been the original arrangement of the volume, since 
that treatise and Part VI. both begin new quires. We know from the 
Opus Tertium that the Multiplicatio Specierum was intended to be read in 
connection with Part V. (Brewer's ed., pp. 38, 117) ; but we also know that 
it was regarded by Bacon as distinct from the Opus Majus. (Op. Tert., 
p. 272.) 

O., as already stated, is of the fifteenth century, probably of its second 
quarter. For earlier authority we have to consult MSS. which contain 


viii PREFACE. 


only a portion of the work. Of these, the oldest, undoubtedly of the 
thirteenth century, and possibly written at the very time when Bacon was 
composing his work, or very shortly afterwards, is the Cottonian MS. Jul. 
D.V. spoken of in this Appendix as J. It is a small parchment quarto and 
consists of 81 folios, (ff. 71-151b), covering pp. 1-241, l. 7 of the text of 
voli. In the last half of Part I., the whole of Part IL, and the beginning 
of Part III., it is much injured, some folios being almost entirely destroyed. 
Many of the rubrics are illegible : what is left of them show that the first 
three parts, as well as the first portion of Part IV., were divided into 
Distinctiones as well as Capitula. 

In this MS. the transition from Part III. to Part IV. is attended with 
great confusion. On f. 104, after the passage (p. 96 of vol. i.) ending, 
cum vario sapientiae damno languent, follow the words, Quodque non 
avertunt, ideo necessitate compulsi sunt moderni damnum cum vituperio 
sustinere, a quibus omnes sancti doctores, philosophi et sapientes antiqui 
remanserunt immunes. Then, without any break beyond an ordinary full 
stop and capital, come the words Secundum impedimentum est majus isto, 
nam una est scientia qua ignorata nulla alia sciri potest : et qua scita possunt 
aliae de facili edoceri ; et haec fuit in usu omnium sanctorum doctorum et 
philosophorum et sapientum antiquorum propter sui infinitam utilitatem et 
pulchritudinem et magnificentiam, et haec est mathematica. Unde totius 
studii destructio est negligentia mathematicae. Quoniam qui ignorat 
quantitates continuas et discretas et earum applicationes ad caeteras res et 
scientias ignorabit omnia. Et, quod pejus est, omnis homo ignorans hoc 
suam ignorantiam non potest percipere (et seq. as in vol. i. pp. 97-108, as 
far as the end of Distinctio Prima, sed hoc non est praesentis speculationis). 
J. then proceeds with the first six words of Distinctio Secunda (vol. i. 
p. 109) Quod de scientiis jam ostensum est, and there stops. He then 
interpolates a long passage, printed here for the first time, and given by no 
other MS., which is of great importance, because it fills up a gap in Part 
III. which would be otherwise inexplicable. On vol.i. p. 92 Bacon had 
expressed his intention of describing the value of linguistic studies not 
merely (1) in themselves but (2) for the government of the Christian 
commonwealth, and (3) for the conversion, or (4), if necessary, the 
repression of the heathen. In the text as it stands, the second of these 
topics is left unfinished, the third and fourth are not treated of at all. 

In J. the sense, broken off on f. 104 with the words raro sufficiunt, is 
carried forward on f. 107 with the words raro sufficiunt interpretes .d 
intelligentiam plenam, et rarius inveni[un tur fideles (et seq.). This passage, 
here restored to its proper place, completes the second subject, and discusses 
in full the two others. 








PREFACE. ix 


After the conclusion of this passage, J. then proceeds with what is given 
in vol. i. on the authority of other MSS. (P. and O.) as the opening 
of Part IV. (vol. i. p. 97), Manifesto (szc) quod multae et praeclarae radices 
sapientiae dependent ex potestate linguarum (et seq.), as far as the words 
ac per contrarium hujus scientiae notitia (last line of p. 97), and then stops. 
On this there follow the first words of Distinctio Secunda, p. 109, Quod de 
scientiis jam ostensum est (et seq.). 

The Hebrew passage, following on the Hebrew alphabet (vol. i. p. 75), is 
so incorrectly written, whether as regards the Hebrew words, their trans- 
literation, or the Latin translation of them, that it was omitted from my 
text. V., the MS. next to be spoken of, offers a complete contrast in this 
respect, as the annexed photographic reproduction will show. 

J. has other faults of a kind which make it difficult to believe that 
this MS. can have been prepared under Bacon’s superintendence. Thus 
the word gnomone (p. 103, |. 18) is written by him cognomone ; p. 161,1. 22, 
atagonis for heptagonis ; p. 222, l. 13, Yndorum for Numerorum, and other 
blunders of the same kind. In the displaced passage above mentioned on 
the conversion and repression of the heathen, the text, as will be seen from 
the footnotes, is extremely corrupt. There are some remarkable omissions. 
That of the table, p. 208, with the commentary on it, is common to J. with V. 
But there is another of eight lines on p. 138, and a still more important 
one of five pages (pp. 231-6). On f. 84 and on f. 148 there is a drawing 
of a man's head in the margin of the page. As Bacon speaks of his practice 
of using this sign to call attention to certain passages (see Op. Tert. ed. 
Brewer, p. 68), these instances have been thought to prove Bacon's 
supervision of this MS. The evidence is quite inadequate to such a 
conclusion. 

Vatican 4086, here spoken of as V., is a beautifully written MS. (parch- 
ment) in 74 folios, of the first quarter of the r4th century. A photographic 
copy of it, and also of the unpublished fragment previously mentioned, has 
been given to the Museum by Dr. Gasquet (Add. 35,253). It includes the 
first 376 pages of vol. i, ending with the words principalem scripturam, 
which close the geographical section. V. is without rubrics, but leaves 
spaces for them which on the whole correspond to the divisions in J. It 
follows J. in omitting the last chapter of Part I., and the table on p. 208, 
and like J, it passes from Part III. to Part IV. without clearly marking the 
division. The mathematical section begins simply as a new paragraph 
with the words Secundum impedimentum est majus isto, and continues as 
in J. to the words praesentis speculationis at the foot of page 108, proceeding 
then with Quod de Scientiis ostensum est, as on p. 109. The passage 
as to conversion and subjugation of the heathen is not contained in V., and 


x PREFACE. 


there is no indication, like that given in J., of the opening to Part IV. which 
is adopted in the ed. of 1733 and in my own. 

The principal value of V. is that it restores to us passages which 
in J. are destroyed or made illegible by fire, and that the Hebrew 
sentences are more accurately transcribed. In the scientific portions 
of Part IV. there are many errors and omissions which render it 
of less value than J. or O. or than P., which is next to be spoken of. In 
the thirty-two pages, for instance (197-228), there are eight omissions, 
amounting to 107 words, all of which interfere fatally with the sense. It 
has many mistakes, moreover, in the computations of astronomical magni- 
tudes. 

A copy of this Vatican MS. will be found in the Paris Library (Nouvelles 
Acquisitions Latines 1715). Itis complete, except that the Hebrew passages 
are omitted, though a place is left for them. It is probably of the 
beginning of the sixteenth century, 

Royal 7 F vii (here spoken of as P.) contains a complete copy of the 
fourth part of the Opus Majus. It appears to be of the first half of the 
fourteenth century, and is very boldly and clearly written, in 6 folios of 
four columns. On the margin at the foot of f. rob and f. 11 is a long 
quotation from Albertus Magnus in a very different handwriting, but also 
clearly of the fourteenth century, on the subject of the tides, which will be 
found among the additional notes (p. 139). 

On f. 62b, after the words principalem scripturam (p. 376), there follows, 
in a later handwriting, Hic sequi debet tractatus qui incipit, Post locorum 
descriptionem (cf. vol.i. pp. 376-403). And on f. 68 this treatise will be 
found in another hand of the same period ; another fragment, De visu et 
speculis, occupying the intervening space. (It has been held by some critics 
that it should be regarded as part of the introductory work called by Bacon 
Opus Minus, or Secundum, of which we possess other fragments. It is 
addressed to the Pope, and contains references to the various parts of the 
Opus Majus. On the whole it appeared best to leave it in the position 
assigned to it in O.) The text of this astrological section in P. is 
extremely imperfect, very inferior to the corresponding text in O. 

In P. Part IV, is clearly defined as a separate section of the work. The 
rubric is, Pars quarta in qua ostenditur potestas mathematicae in scientiis et 
rebus et occupationibus hujus mundi, habens distinctiones. Prima habet 
tria capitula. In primo datur intentio istius partis. Like V., it contains 
the section (pp. 269-285) on the correction of the Calendar. In the 
scientific portions of the work, and especially in arithmetical calculations, it 
is much more accurate than V. 

The above are the only MSS. known to me containing the fourth part that 








PREFACE. xi 


are as early as the fourteenth century. In the fifteenth it was several times 
copied. The Cottonian MS. Tiberius C.V. has been mentioned in the 
Preface (p. xv). It covers 71 folios (49-119) of the same volume that con- 
tains one of the principal MSS. of Opus Tertium. There are no rubrics and 
no divisions of chapters. The Correctio Calendarii, although it will be found 
in the Opus Tertium (ff. 40b-43b) is not given here, nor the concluding 
astrological treatise. The MS. ends as in V. with the final words of the 
Geographia,—principalem Scripturam. It is apparently of the middle of 
the fifteenth century. 

Another copy of the fourth part is in the possession of Corpus Christi 
College, Cambridge ; and yet another in the Lambeth Library. These are 
approximately of the same date as the Cottonian. 

Of the fifth part of the Opus Majus (Perspectiva) the most important 
MS. is Royal 7 F viii. (ff. 47 et seq.) already spoken of on pp. xiii and xv 
of the Preface. The rubric, displaced from its proper position, is, Tractatus 
perspectivae habens tres partes; prima est de communibus ad caeteras 
duas ; secunda pars descendit in speciali ad visionem rectam principaliter ; 
tertia ad visionem reflexam et fractam. Prima pars habet duodecim 
distinctiones. Prima est de proprietatibus istius scientiae et de partibus 
animae et cerebri et instrumenti videndi, habens capitula. Primum est de 
proprietatibus scientiae hujus. 

The treatise begins, Hic aliqua dicenda sunt de perspectiva. Auctores 
quidem multi tractant de hac scientia; sed quidam nimis parum, et seq. 
as in the extract from Combach's edition, quoted in the note to vol. ii. 
pp.1-2. This MS., like the greater part of that which precedes it in the 
same volume (ff. 13-46b), is of the 13th century. 

The rubric of the second part of Perspectiva is, Hic incipit pars secunda 
hujus tractatus, et seq. as in the text of this edition. 

The rubric of the third part is simply, Tertia pars perspectivae 
principalis. 

It will be noted that 12 distinctions are spoken of in the first part. O., 
however, speaks of nine only. The two MSS., however, agree in giving 
ten distinctions, and they entirely coincide in their contents. 

Next in antiquity is the MS. of Perspectiva contained in Add. MS. 
8786 (a small volume entitled Baconis Opuscula Physica), f. 84 (et seq.). 
This MS. is in very small writing, in double columns, of the early part of 
the fourteenth century. It is headed, Incipit tractatus de modo videndi, 
and begins, Quoniam praecipua delectatio nostra est in visu, et lux et color 
habent specialem pulcritudinem (et seq.) Chapters are marked by red 
letters, but without titles. Of Distinctiones, in the first part, nothing is 
said. The diagrams are scanty and imperfect. 


xii PREFACE. 


In the Vatican Library (Palatine 828) there is a MS. of Perspectiva 
stated in the colophon to have been completed on Sept. 29, 1349, of which 
the title is Tractatus perspectivae habens tres partes principales extractus 
ex multis auctoribus perspectivae compilatus per fratrem Rogerum Bacon 
ordinis frattum minorum. Pars prima hujus persuasionis habens 9 
distinctiones ; prima habet capitula 5; primum est de pulcritudine et 
utilitate hujus partis in universali, 

The.MS. begins: Propositis radicibus sapientiae tam divinae quam 
humanae quae sumuntur penes linguas a quibus scientiae Latinorum sunt 
translatae, nunc volo radices aliquas discutere quae ex potestate per- 
spectivae oriuntur (et seq. as in this edition). But the nine distinctions 
spoken of in this MS. are not identical with those of Reg. and O. They 
cover the whole of the three parts of the treatise. Thus Dist. iii. cap. i. 
appears in this MS. as Dist. ii. cap. 4. ; Dist. v. cap. i. as Dist. iii. cap. i. ; 
Dist. viii. cap. i. as Dist. iv. cap. 1. ; Dist. x. cap. i. as Dist. v. cap. i. ; 
Part II. Dist. ii. cap. i. as Dist. vi. (the second distinction of Part II. being 
omitted). Part III. Dist. i. is Dist. vii. ; Part III. Dist. ii. is Dist. viii. ; 
Part III. Dist. iii. is Dist. ix. 

Other and later MSS. of this portion of the Opus Majus are, Harleian 
80, Sloane 2156 ; Magd. Coll., Cambridge, possesses a copy of it; also St. 
Mark's Library, Venice (Lat. 133), and Paris Bibl. Nat. (Nouv. Fonds 
Latins 10260). This last is on paper, beautifully written, of the sixteenth 
century. Combach’s edition published in 1614 is said by him to be 
founded on “very old Oxford MSS.” What these were he has not told 
us; nor can the variants of this edition be connected with any of the 
MSS. known to us. Some of them probably are of his own devising. 

It thus appears that for the first five parts of the Opus Majus, contain- 
ing two thirds of the whole work, early manuscript authority is not wanting. 
The case is far otherwise with the sixth and the seventh parts, for which 
we have principally to depend upon O. In Part VI, indeed, some 
assistance has been afforded by the Vatican MS. 409r, to which attention 
has been called in the additional notes. It extends, however, only to the 
first third of the section. 

For Part VII. we have, besides O., the Royal MS. 8 F ii., here spoken 
of as M. It is of the early part of the fifteenth century, perhaps thirty 
years older than O. But the text is far more corrupt than that of O., and 
it only covers the first 52 pages, not a third part of the section. 

Coming to what is here printed as an Appendix to the Opus Majus, the 
Multiplicatio Specierum, we find again an abundance of manuscript 
material. The oldest MS., contemporary with Bacon, is contained in 
Royal 7 F viii. ff. 13 (et seq.) preceding the MS. of Perspectiva already 








PREFACE. xii 


spoken of. Next in order to this is the Museum MS. Add. 8786 (early four- 
teenth century in double columns, f£. 20b-45b). In the additional notes 
mention is made of an interesting preamble to this treatise, given in this MS. 
only, which fixes its position as part of a larger philosophical work. 
There are certain passages in it not given elsewhere against which the 
word superfluct is written in the margin in a contemporary hand. Further, 
some of the chapters of Parts II. and III. are removed from their proper 
position : e.g., f. 35d is continued on f. 37a, and chapter ix. of Part II. is 
found embedded in Part IV. 

Later MSS. of the Multiplicatio will be found in Sloane 2156, in Magd. 
Coll., Cambridge, following on the MS. of Perspectiva already mentioned ; 
' and in the library of St. Mark's, Venice (Lat. vi. 133), preceding a MS. 
of Perspectiva. 

In framing a text from the foregoing MSS. it will be noticed that the 
principal difficulty occurs in the transition from Part III. to Part IV. In J. 
and also in V., which rank among the oldest (the first being of the thirteenth, 
the second of the beginning of the fourteenth century), the distinction 
is by no means clearly marked. On the other hand in P., a MS. not later 
than 1350, and in all other MSS. of the fourth Part, the division of this 
section is very distinctly indicated. Some clue to this discrepancy is probably 
to be found in a remarkable passage occurring in the Baconian fragment 
published by Dr. Gasquet in the English ZZs£orica/ Review, July 1897: 
Sentiens meam imbecillitatem nihil scribo difficile quod non transeat usque 
ad quartum vel quintum exemplar antequam habeam quod intendo. J. and 
V. represent perhaps one, or more probably two, of the earlier drafts. J. 
appears to represent a somewhat more advanced “state” of the work than V. 

There remains’ the difficulty of accounting for the many curious 
inaccuracies in J.; errors so gross as to render it impossible that the copy 
could have been made, as some critics have supposed that it was made, 
under Bacon’s superintendence. To this difficulty Bacon has himself 
supplied the clue when explaining to the Pope, as he does in Opus 
Tertium. In the second chapter of that work he speaks of the difficulty of 
getting his work transcribed : “It could not,” he said, * be fairly written out 
except by scribes who stood outside our body ; and these would transcribe on 
their own account, whether I liked it or not, in the way in which writings 
are very frequently published in Paris fraudulently.” It is far from 
improbable that J., or at any rate the first portion of J., represents one of 
these pirated editions. 

The question was raised by one of my reviewers, whether there was any 
such work as the Opus Majus? Although the question seems to carry 
scepticism rather far, it may be well to answer it. The earliest evidence for 


xiv PREFACE. 


the Opus Majus as a whole is its existence in the MS. here spoken of as O. 
O.,as already stated, can hardly be considered earlier than 1440. If it 
were not genuine, the alternative. would be to suppose it an artificial 
compilation of Baconian treatises made at some date between the end of 
the thirteenth and the middle of the fifteenth century. Against this 
somewhat gratuitous supposition is to be set, first, the internal evidence to 
be found in the work itself ; secondly, the external evidence derived from 
the Opus Minvs or Secundum, and the Opus Tertium. 

The internal evidence consists (4) in frequent references to Pope 
Clement IV. to whom the work was addressed. The letter of the Pope to 
Bacon requesting him to send to him the results of his researches was copied 
by Wadding from the Vatican archives, and has been verified by myself after 
inspection of the original document. In a work written subsequently to 
the Opus Majus (Compendium Studii, Brewer, p. 424), Bacon mentions 
Clement IV. as the Pope in question. Among these references to the 
Pope in the Opus Majus may be mentioned vol. i. pp. 1, 12, 17, 23, 72, 81, 
285, 376-7, 403, vol.ii.p.377. They are found in the earlier MSS., no less 
than in the later. 

The second branch of internal evidence (4) consists im the numerous 
 cross-references from one part of the Opus Majus to another. Thus Part 
II. is spoken of (vol. i. 33) as a continuation of Part I. Frequent references 
to Part II. are made in Part VII., as vol. ii. pp. 225, 229, 233, and 237. 
The opening sentence of Part III. refers to the results of Part II. ; that of 
Part IV. to Part III. ; that of Part V. to Parts III. and IV. ; that of Part 
VI. to Parts III., IV., and V. ; that of Part VII. to Parts II., III., IV., V., and 
VI. Part VI. is spoken of in Part IV. (vol. i. p. 213) ; Part VII. in Part I. 
(i. p. 57); and numerous references are made in Part VII. to Part IV. 
(vol. ii. pp. 369, 370, 371, 380, 389). 

To this internal evidence is to be added the external proof derived from 
the Opus Minus and the Opus Tertium. For the first it is sufficient to 
refer to pp. 316-20 of Brewer's edition (Rolls series 1859), including both 
these treatises. In the case of the second the evidence is more abundant. 
Reference to Part I. will be found in cap. xxi. and xxii. ; to Part II. in cap. 
xxii. and xxiv.; to Part III. in cap. xxv.-xxvii; to Part IV. in cap. 
xxviil-Ixxv. ; to Part V. in cap. xii. ; to Part VI.in cap. xiii. ; to Part VII. in 
cap.xiv. It may be added that mention is made of the Opus Tertium, 
under the title tertia scriptura, in a contemporary marginal note on f. 32b. 
of V. On the whole, it will be hard to find in the history of literature a 
work the authenticity of which rests on a sounder foundation. ‘These, and 
other questions of a more doubtful kind would be at once disposed of, could 
the original MS. sent in 1267 to Rome be discovered. But of this there is 








PREFACE. xv 


little hope. We have no knowledge that the work ever reached Pope 
Clement. In whichever of the many stages between Paris and Rome it 
may have been detained, it probably did not survive the condemnation 
which, as we now know from an Assisi document, was passed on Bacon 
and his works ten years afterwards. (See Add. Notes, p. xxxiii.) 

I conclude this preface with cordial acknowledgment of the assiduous 
and intelligent assistance given me by Mr. Herbert throughout this work. 


Denotation of the principal MSS. used in this work. 
O. Bodleian Digby, 235. 
J. Cottonian Jul. D.V. 
V. Vatican, 4086. 
p. Royal, 7 F vii. 
Reg. Royal, 7 F viii. 
A Additional (Br. M.), 8786. 
M. Royal, 8 Fu. 
al Cottonian Tib. C.V. 
L Lambeth, 202. 
X Vatican, 4091. 








FRATRIS ROGERI BACON 


ORDINIS MINORUM, OPUS MAJUS. 





PAIRS PU PTT BI 


CAPITULUM I. 


SAPIENTIAE perfecta consideratio consistit in duobus, vide- 
licet ut videatur quid ad eam requiritur quatenus optime 
sciatur, deinde quomodo ad omnia comparetur, ut per eam 
modis congruis dirigantur. Nam per lumen sapientiae ordi- 
natur ecclesia Dei, respublica fidelium disponitur, infidelium 
conversio procuratur, et illi qui in malitia obstinati sunt valent 
per virtutem sapientiae reprimi, ut melius a finibus ecclesiae 
longius pellantur, quam per effusionem sanguinis Christiani. 
Omnia vero quae indigent regimine sapientiae ad haec qua- 
tuor reducuntur nec potest pluribus comparari. De hac igitur 
sapientia tam relate quam absolute scienda nunc secundum 
tenorem epistolae praecedentis, quod! possum ad praesens 
probabili? persuasione, donec certius scriptum et plenius com- 
pleatur?, vestrae Celsitudini? praesentare conabor. Quoniam 
autem illa de quibus agitur sunt grandia et insolita, gratiam 
et favorem humanae fragilitatis requirunt. Nam et* secun- 
dum Philosophum septimo Metaphysicae, ea quae sunt 


1j. quid. For quod—conabor, O. has, quicquid possum circa persuasionem 
ad praesens vestrae Beatitudini praesentare conabor. 

? J. omits probabili—compleatur. 3 J., Beatitudine. + J. omits et; 

SUPP. VOL. B 


2 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


maximae cognitionis secundum se, sunt minimae apprehen- 
sionis quoad! nos. Involuta enim veritas in alto latet, et in 
profundo posita est, ut dicit? Seneca septimo de beneficiis, et 
quarto Naturalium ; et Marcus Tullius in Hortensio? dicit* 
quod omnis intellectus noster multis obstruitur difficultatibus, 
quoniam ipse se habet ad manifestissima in sua ? natura, sicut 
oculus noctuae et vespertilionis ad lucem solis, ut Philosophus 
dicit secundo Metaphysicae, et velut surdus a nativitate ad 
delectationem harmonicam, sicut nono? Metaphysicae dicit 
Avicenna. Quapropter sufficit nobis? in inquisitione veri- 
tatis proprii intellectus imbecillitas, ut quantum possumus 
causas et occasiones erroris extraneas longius a debilitate 
sensus nostri relegemus. 

Quatuor vero sunt maxima comprehendendae veritatis 
offendicula, quae omnem quantumcunque sapientem impe- 
diunt, et vix aliquem permittunt ad verum titulum sapientiae 
pervenire, videlicet fragilis et indignae auctoritatis exemplum, 
consuetudinis diuturnitas, vulgi sensus imperiti, et propriae 
ignorantiae occultatio cum ostentatione sapientiae apparentis. 
His omnis homo involvitur, omnis status occupatur. Nam 
quilibet in singulis actibus vitae et studii et omnis negotii 
tribus pessimis ad eandem conclusionem utitur argumentis, 
scilicet, hoc exemplificatum est per majores, hoc est con- 
suetum, hoc vulgatum est; ergo tenendum. Sed oppositum 
conclusionis longe melius sequitur ex praemissis, sicut per 
auctoritatem et experientiam et rationem multipliciter pro- 
babo. Si vero haec tria refellantur aliquando magnifica 
rationis potentia, quartum semper in promptu est, et in ore 
cujuslibet, ut quilibet suam ignorantiam excuset, et licet nihil 
dignum sciat, illum tamen magnificet impudenter?, ut sic 
saltem suae stultitiae infelici solatio veritatem opprimat et 
elidat. Ex his àutem pestibus mortiferis accidunt omnia 
mala generis humani?; nam ignorantur utilissima et maxima 


) 


et pulcherrima sapientiae documenta, et omnium scientiarum 


1 O., apud. Mey dicit.;also| 9-8 Vralt: 
? V., Hortensis. J., Hortensio. 4 J., dicit. "V., dicunt. 
Pisa B VEPESUlS 8 O., undecimo. 7 J. omits nobis. O.and V. retain it. 


i: 


J.,impudenter. V.and O., imprudenter. ? O., humano generi, 








CAUSAE ERRORIS. 3 


et artium secreta ; sed pejus est quod homines horum quatuor 
caligine excaecati! non percipiunt suam ignorantiam, sed 
eam omni cautela palliant et defendunt, quatenus remedium 
non inveniant; et quod pessimum est, cum sint in tenebris 
errorum densissimis, aestimant se esse in plena luce veritatis ; 
propter quae verissima reputant esse in fine falsitatis, optima 
nullius valoris, maxima nec pondus nec pretium obtinere ; et 
e contrario falsissima celebrant, pessima laudant, extollunt 
vilissima, caecutientes ad omnem sapientiae fulgorem fasti- 
dientes de eis? quae magna facilitate? possunt adipisci; et 
propter stultitiae magnitudinem ponunt summos labores, 
consumunt tempora multa, magnas expensas effundunt in his 
quae nullius utilitatis vel parvae* sunt, nec dignitatis alicujus 
secundum judicium sapientis; et ideo necesse est ut violentia 
et malitia harum quatuor causarum omnis mali cognoscantur 
in principio et reprobentur?, et longius? a consideratione 
sapientiae relegentur. Nam ubi haec tria dominantur, nulla 
ratio movet, nullum jus judicat, nulla lex ligat, fas locum non 
habet, naturae dictamen perit, facies rerum mutatur, ordo 
confunditur, praevalet vitium, virtus extinguitur, falsitas 
regnat, veritas exsufflatur. Et ideo nihil magis necessarium 
consideratione, quam certa damnatio? istorum quatuor per 
sententias sapientum electas, quibus non poterit contradici. 
Quoniam vero sapientes tria prima simul colligunt? et repro- 
bant, et quartum propter singularem stultitiam propriam lima- 
turam desiderat?, ideo primo trium malitiam aperire conabor. 
Sed quamvis auctoritas sit unum ex istis, nulla loquor ratione 
de solida et vera auctoritate, quae vel Dei judicio collata est 
Ecclesiae, vel quae ex merito et dignitate personae nascitur 
in sanctis et perfectis philosophis? et aliis sapientibus, qui 
juxta humanam possibilitatem in studio sapientiae experti 
sunt; sed de illa auctoritate loquor, quam sine Dei consilio 
violenter usurpaverunt multi in hoc mundo, nec ex merito 


1 J., obcaecati. ? O. omits de eis. ? O., facilitate. V., falsitate. 
* O.om. velparvae. ? V.,inserts in fine, after reprobentur ; omitted by J. and O. 
5 longe, O. 7 J., damnatio ; V., damnatione. 

8 O., collidunt. 9 J., desiderat. V., desiderant. 


9 O., in sanctis philosophis et perfectis prophetis ; om. et aliis sapientibus, 


4 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


sapientiae, sed ex propria praesumptione et desiderio famae; 
et quam vulgus imperitum multis concessit in pernicionem 
propriam judicio Dei justo. Nam secundum scripturam 
propter peccata populi multoties regnat hypocrita; de sophis- 
ticis enim auctoribus multitudinis insensatae! loquor, qui? 
aequivoce sunt auctores, sicut oculus lapideus aut? depictus 
nomen habet oculi, non virtutem 4 


CAPITULUM II. 


Haec? tria reprobat sacra scriptura, sancti doctores condem- 
nant, jus canonicum vetat 5, philosophia reprehendit ; sed prop- 
ter rationes prius tactas de’ philosophicis allegandis, et quia 
minus vulgatae sunt sententiae philosophorum circa haec tria, 
eas principaliter introducam. Simul vero omnes has tres 
pestes Seneca libro secundarum epistolarum prope finem uno 
sermone condemnat. Dicit igitur, *Inter causas? malorum 
nostrorum est, quod vivimus? ad exempla '*, nec ratione com- 
ponimur, sed consuetudine adducimur!; quod si pauci facerent 
nollemus imitari, cum plures facere coeperint, quia frequentius 
quam ? honestius id facimus, et recti locum apud nos tenet 
error, ubi publicus factus est.’ Philosophus vero per totam 
philosophiam suam persequens auctoritatem indignam secundo 
Metaphysicae causas erroris humani asserit praecipuas con- 
suetudinem et populi testimonium. Et iterum Seneca in? 
libro de vita beata dicit, Nemo sibi soli errat, sed alieni erroris 
causa et auctor est, versatque nos et praecipitat traditus per 
manus error, et alienis perimus exemplis. Et in secundo libro 
de ira, propter malitiam consuetudinis ait, Difficulter reciduntur 
vitia quae nobiscum creverunt. Et in libro de vitae beatitu- 
dine contra vulgi sententiam refert, Nulla res majoribus malis 
nos implicat, quam * quod ad rumorem componimur, optima 
rati ea quae magno assensu recepta sunt, nec ad rationem sed ad 
similitudinem vivimus. Inde est ista tanta coacervatio aliorum 


1 J., insensatae, V. insensata. ? O., quz aequivoce sunt. 
© Non Baht) Wop ts 4 j., veritatem. 5 O., Sed. 

6 O.,vetat. V.J.,vitat. " J. O., de. V.,esse. ® J. O.,causas.  V.,casus. 
9 J., vovimus. 1 O,, exemplar. 1 QO, abducimur. 


P J., quamsi. D J. omits ‘in.’ 1 J., quam-quod. V., quam. 








CAUSAE ERRORIS. 5 


super?! alios ruentium. Quod enim in strage hominum magna 
evenit, cum ipse se populus premit, nemo ita cadit ut non alium 
in se attrahat, primique sunt exitio? sequentibus. Hoc in 
omni vita accidere videas*, Et item dicit in eodem, Stat con- 
tra rationem defensor* mali sui populus ; et infert, Non tam 
bene cum rebus humanis agitur, ut meliora pluribus placeant, 
et sequitur, Argumentum pessimum turba est. Et Marcus 
Tullius tertio de quaestionibus Tusculanis ait, ‘Cum magistris 
traditi sumus, ita variis imbuimur erroribus, ut vanitati veritas, 
et opinioni confirmata ipsa natura cedit, Atque in Lucullo 
dicit, * Quidam obsecuti amico cuidam aut una cum aliquo ? 
quem audierunt 5 oratione capti, de rebus incognitis judicant, 
et ad quamcunque sint disciplinam quasi tempestate delati, 
tanquam ad saxum inhaerescunt ; plerique" errare maluerunt 5, 
eamque sententiam quam adamaverunt defendere, quam sine 
pertinacia? perquirere quid constantissime dicunt, Et propter 
pravitatem consuetudinis quaerit in primo de divina natura, 
* Non pudet speculatorem naturae ab animis consuetudine im- 
butis petere testimonium veritatis?’ Et contra vulgi sensum 
dicit in proemio secundi quaestionum, Philosophia est paucis 
contenta? judicibus, multitudinem ipsam consulte fugiens, 
eique suspecta et invisa. Et in eodem secundo ait, ' Laudabiliora 
mihi videntur omnia quae sine populo teste fiunt Sed alii 
divisim haec tria persequuntur. Nam in libro Quaestionum 
Naturalium Adalardi™ quaeritur? de auctoritate fragili, 
* Quid est aliud auctoritas hujusmodi quam capistrum ? ut bruta 
quippe animalia capistro ducuntur quolibet, nec quo nec quare 
ducantur discernunt??; sic!* nec paucos bestiali credulitate cap- 
tos ligatosque ipsa auctoritas in periculum ducit! Et in libro 
de aeternitate mundi’ dicitur,!® ‘Qui elegerit alteram partem 
quaestionis propter amorem consuetudinis non potest recte 


1 J., supra. 2 J.,exitio. "V., ex vitio. ? O. om. Hoc—videas. 
4 J. O., defensor. V., defensorum. 5» ].,,alia- 

6 J., audiant ; audierunt, V. 7 J., populique. 

8 J. O., malunt. 9 J. O., pertinacia. V., pertumacia. 
10 J., conjuncta. n] ©}, Alardic 

P J., quaeritur. V., quzrit. 13 J., discernunt. V., discunt 

1 JO}, sic. <V., sed. P Q,, Dei, J. V., mundi. 


16 V, om. dicitur. 


6 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


discernere veram opinionem. Et Averroes in fine! secundi 
Physicorum dicit, * Consuetudo est maxima causa impediens a 
pluribus rebus manifestis. Quemadmodum enim consuetus ad 
aliquas operationes licet nocivas erunt ei faciles, et ideo credit? 
eas esse utiles; similiter cum assuetus fuerit credere ser- 
mones falsos a pueritia, erit illa consuetudo causa ad negandum 
veritatem, sicut quidam tantum assueti fuerunt? comedere 
venenum, quod factum est eis cibus! Et idem Averroes vult 
super secundum Metaphysicae, quod *opposita principiorum 
cum fuerint famosa sunt magis receptibilia a multitudine et 
sequentibus testimonium multorum, quam ipsa principia." 
Atque Hieronymus in prologo quinti libri super Jeremiam 
asserit veritatem paucis contentam esse, et hostium multitu- 
dine non terreri. Johannesque* Chrysostomus super Mat- 
thaeum dicit quod a veritate nudos se esse professi sunt, qui 
multitudine se armaverunt. 


CAPITULUM III. 


Quod per auctoritates probatum est, experientia cujuslibet 
certius? dijudicat. 

Nam experimur in nobis et aliis quod haec tria ut pluribus 
amplectuntur mala, frequentius? falsis adhaerent. Quod si 
aliquando bonis et veris implicentur fere semper sunt imper- 
fecta, et debilem gradum obtinent sapientiae. Matris quidem 
exempla? ut in pluribus sequitur filia, patris natus, domini 
servus, regis bajulus?, praelati subditus, magistri discipulus. 
Quia familiare est filiis ? Adae sibi auctoritatem vindicare 
et sua exempla spargere in lucem. Nam omnes homines, 
secundum Aristotelem quarto Ethicorum, amant sua opera ut 
parentes natos, et poetae metra !, et sic de aliis. Et ideo 
multi nimia scribendi licentia usi sunt, adeo ut pravis ? et besti- 
alibus viris insinuare non dubitaverunt, cur chartas non? 


1 J., ante finem. 2 J. O.; credit. V., credunt. 

3 J. O., fuerunt: V., fuerint. 4 J., Johannes (omitting ‘ que’). 

5 J. O., certius.  V., distinctius. 9$ J. V., ut pluribus. O., ut in pluribus. 
7 J., frequentiis. 8 O., opera. 

9 J., bailivus. V. et O., baiulus. 10 J. O., filiis. ~ V., filius. 


H J.,metra. V., metrum. 12 J. V., pueris bestialibus.' 13 ., nunc. 








CAUSAE ERRORIS. 7 


impletis, cur a tergo non scribitis? Et hi sunt sicut pastor 
claudus et caecutiens cum ovibus multis, quas errantes per 
devia falsitatis non possunt nec sciunt ad saniora sapientiae 
pascua revocare, et sunt similes avibus, quae optant sine alis 
volare, prius de magisterio praesumentes, quam boni discipuli 
gradum adepti sunt. Qui necessario tot incidunt in errores, 
quod otiosi comparatione ipsorum reputant se felices; sicut 
quando multi currunt in stadio, ille quem desperatio currere non 
permittit, quantumcunque sibi videatur bravium! pretiosum, 
se tamen felicem reputat comparatione illius qui curreas cadit 
in foveam non praevisam* Et ideo videmus fide oculata? quod 
pro uno exemplo veritatis tam in scientia quam in vita sunt 
plus quam mille falsitatis? Mundus enim plenus est hujus- 
modi exemplis, atque unum exemplum verae perfectionis 
decem millia imperfecta invenit de facili Natura enim in 
numeris formavit nobis proprium perfectionis et imperfectionis 
documentum. Nam cum numerus perfectus dicatur, cujus 
partes aliquotae ipsum praecise constituant, non est nisi unus 
infra denarium, scilicet senarius; et unus inter decem et centum, 
ut 28; et unus inter centum et mille, ut quadringenta non- 
aginta sex ; et unus inter mille et decem millia, ut octo millia 
centum viginti octo; et sic ultra; et utinam sic esset inter 
homines, et hoc humano generi sufficeret. Sed nunquam 
fuit hoc nec in veritate vitae nec scientiae ?, neque erit usque ad 
finalem peccati destructionem, quoniam non solum est raritas 
eorum, qui in omni virtute et scientia perfecti sunt, sed eorum 
qui ad perfectionem unius virtutis vel scientiae devenerunt. 
Primi sunt et erunt ac fuerunt semper paucissimi. Nam sunt 
vere perfecti; de decem enim ? millibus hominum unus non in- 
venitur sic perfectus neque in statu vitae neque in professione 
sapientiae ; utinam de secundo genere perfectorum infra de- 
narium unus esset, et sic ultra, ut perfectio numerorum in 
hominibus conservetur. Sed non est ita, immo longe aliter 
invenitur. Similiter de consuetudine probamus per experi- 


1 O. omits bravium (Med. Lat. for prize of victory). ? O., eam invisam. 
? O. om. fide oculata. * V., falsitates. 
? O,, nec in vita nec in scientia, 5 O. om. enim, 


8 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


entiam in actibus nostris, quod nunc dictum est in exemplis 
personarum?. Revolvat quilibet vitam suam ab infantia sua, 
et inveniet quod in pluribus ejus operibus facilius mala et falsa 
duxit in consuetudinem ; nam in bonis et veris identitas 
humanae fragilitatis? mater est satietatis, et delectatur miser 
homo in varietate? utilium secundum sententiam auctoritatum, 
quas in principio allegavi; e contrario quidem in malis et 
falsis ac nocivis sibi et aliis. Nam ut in pluribus actibus, nisi 
gratia specialis * et privilegium divinum in aliquibus perfectis 
obvient, humana corruptio diligenter continuat ea quae veri- 
tati et saluti sunt contraria; nec taedio afficitur in peccati 
continuatione, nec fastidium de facili invenit in rebus vanis. 
Quod si aliquis a juventute applicetur ad vitae et scientiae 
veritatem, hic ut in pluribus suis occupationibus? continuat 
imperfectionem, et in ea jocundatur; perfectio vero contristat 
eum frequentius, nam paucissimos delectat, et maxime in vir- 
tutum et scientiarum plenitudine ; et ideo accidit quod aetas 
juvenilis vix cavet ab errore, et senectus cum summa diffi- 
cultate ad perfectionem in aliquo transcendit. De vulgo vero 
est idem judicium. Nam multitudo generis humani semper 
erravit in Dei veritate, et paucitas Christianorum illam recepit ; 
atque scimus quod plebs Christianorum imperfecta est ; nam 
paucitas sanctorum hoc ostendit. Similiter de philosophica 
doctrina; vulgus enim mundi semper caruit sapientia philoso- 
phiae. Brevis enim philosophorum numerus hoc declarat. Et 
vuleus quidem philosophantium imperfectum semper remansit. 
Nam de philosophis famosis solus Aristoteles cum sua familia 
notatus est judicio omnium sapientum, quoniam ipse partes" 
philosophiae digessit secundum possibilitatem sui temporis ; 
sed tamen ad finem sapientiae non pervenit, sicut satis mani- 
festabitur inferius. 


CAPITULUM IV. 


Sed tamen quantumcunque fragilis sit auctoritas, nomen 
habet honoris, et consuetudo violentior est ad peccatum quam 
1 O, om. personarum. 2 J. V., fragilitatis, O., fragilitati. 


3 J. O., varietate. V., arietate. 3 J.,spiritualis. V. et O., specialis. 
5 O., actibus. 9 O. om. mundi. 7 J., partes omnis. 








CAUSAE ERRORIS. 9 


ipsa; utraque autem earum impetuosior est sensus vulgi. 
Nam auctoritas solum allicit, consuetudo ligat, opinio vulgi 
obstinatos parit et confirmat. Consuetudo enim est altera 
natura, ut dicit Philosophus in! libro de memoria et reminis- 
centia, et in libro problematum ; et ideo majorem violentiam 
quam auctoritas inducit. Unde Philosophus decimo? Ethi- 
corum sententiae Jeremiae de pelle Aethiopum adhaeret, 
dicens, quod impossibile est vel difficile eum, qui per con- 
suetudinem in malis induratus est, mutari ad bonum. Et 
Sallustius in Jugurthino sensum Solomonis profert cum ait, 
‘Ubi adolescentiam habuere, ibi senectutem agunt, Sententia 
quidem vulgi caeteris improba magis est. Nam ut ait Seneca 
tertio declamationum libro, * Multitudo semel mota modum 
servare non potest'; propter quod Johannes Chrysostomus 
super Matthaeum dicit, Convenerunt ut multitudine vincerent, 
quem ratione superare non poterant. Et considerandum est 
diligenter quod vulgus imperitum non solum violentius est ad 
persuasionem mali quam reliqua duo, sed stultius est et magis 
elongatum a fine sapientiae. Nam exemplum perfectionis 
trahitur ab aliquo in consuetudinem, sed vulgo sufficit ut non 
erret. In nullo enim statu Ecclesiae requiritur quod ejus 
perfectionem teneat multitudo. Nam etiam apud religiosos 
paucitas figitur in centro perfectionis suae, et multitudo in 
circumferentia vagatur; et sic est in statu clericorum ? secula- 
rium, et in statu laicorum, ut cernimus ad oculum evidenter. 
Turba enim sicut cum Moyse in montem * non ascendit, sic 
nec cum Christo. Nec in transfiguratione Christi multitudo 
discipulorum assumpta est, sed tres electi specialiter; et cum 
magistrum perfectionis Christum turba secuta est per annos 
duos praedicantem, post haec dimisit eum, et in fine clamavit, 
Crucifge. Nam vulgus nihil perfectum continuare potest ; 
utinam in vita vel in studio? non erraret. Et sicut hoc 
videmus? in veritate fidei, sic in philosophiae professoribus. 
Nam semper sapientes contra vulgus divisi sunt, et arcana 
sapientiae non toti mundo solum sed plebi philosophantium 


1 J. omits in. 2 ].O.,x*. V., secundo. 

? O., in statu multorum saecularium. 1 J. O., montem ; monte, V. 
" ; e ; : ; 

? J., studiosapientiae. O., nec in studio errasset. 9 J., nos videmus hoc. 


IO OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


velaverunt... Quoniam sapientes Graeci nocturnis vigiliis con- 
gregati vacabant sine vulgo collationibus sapientiae, de quibus 
A. Gellius conscribit in libro Noctium Atticarum, id est col- 
lationum sapientiae nocturnalium, quas sapientes Attici, id est 
Athenienses Graeci celebra[ba]nt ut multitudinem vitarent. In 
quo etiam dicit, Stultum est asino praebere lactucas, cum ei 
sufficiant cardui?, loquens de vulgo cui rudia et vilia et im- 
perfecta sapientiae sufficiunt alimenta. Nec oportet mar- 
garitas spargi inter porcos; nam rerum majestatem minuit, 
qui vulgat mystica; nec manent secreta, quorum fit turba? 
conscia, sicut in libro Gemmarum edocetur. Atque Aristo- 
teles in libro secretorum dicit se fore fractorem sigilli coelestis, 
si secreta naturae vulgaret. Et propter hoc sapientes licet 
darent in scriptis radices arcanorum sapientiae, tamen ramos 
et flores et fructus vulgo philosophantium non dederunt. 
Nam vel omiserunt scribere, vel per sermones figurativos et 
multis aliis modis, de quibus non est ad praesens dicendum *, 
occultaverunt. Quoniam secundum sententiam ? Aristotelis 
in libro secretorum, et Socratis magistri sui, secreta scien- 
tiarum non scribuntur in pellibus caprarum et ovium, ita 
quod a vulgo valeant aperiri. Sapientissimi enim et maxime 
experti multoties maximam difficultatem in libris reperiunt 
antiquorum. Et cum Philosophus dividat probabile primo ® 
"Topicorum, separat vulgus a sapientibus: nam dicit probabile 
esse quod videtur omnibus, vel pluribus, vel sapientibus ; sub 
omnibus enim comprehenduntur vulgus et sapiens communiter, 
ergo per plures vulgus designatur; quare de consortio sapien- 
tum non est ipsum vulgus insensatum. Et hoc accidit ei 
non solum propter sui? propriam stultitiam, sed quia ut in 
pluribus caput recipit languidum et infirmum, quod errori- 
bus proclive est et auctor imperfectionis, cujus nutu? ducitur 
in omnem eventum, ut in epistola praeeunte notavi. Et 


1 O., non toti mundo sed plebi philosophantium revelaverunt. 


2 J. O.,cardui. V., cardi. 3 J., turba fit. O., turba est. 

* O. om. de quibus—dicendum. 5 J., sententiam. — V., scientiam. 
$ J.,in primo. O., primo libro. 7 J., suam. O. om. propriam. 

8 J. omits et infirmum. 9 J. O., nutu. V., initium. 


10 J., ut in epistola praeeunte notavi. V., ut suo loco magis explicabitur. O. 
ends sentence with eventum. 








CAUSAE ERROKIS. It 


ideo vulgus imperitum nunquam ad perfectionem sapientiae 
potest ascendere; nam nescit uti! dignissimis! rebus!; quas 
si aliquando a casu contingat, omnia convertit in malum, et 
ideo justo Dei judicio negatae sunt ei viae perfectionis, et 
optime secum agitur, quando? permittitur non errare. Et 
suum nomen ostendit omnia quae praedicta sunt ; nam apud 
omnes auctores vocatur vulgus imperitum vel insensatum. 
Imperitia vero in errore et in imperfectione consistit, et ideo 
vulgo familiaris est error et imperfectio, et saepius errat quam 
velit licet imperfecte sentire veritatem?. Nam multi sunt 
vocati, pauci vero electi ad veritatis divinae receptionem, et 
similiter philosophicae. ^ Quia Philosophus dicit secundo 
Topicorum, quod sentiendum * est ut pauci?, licet loquendum 
sit ut plures, pro loco et tempore?; quia stultitiam vulgi ali- 
quando simulare providentia summa aestimatur, praecipue 
cum est in furore suo. Ex his igitur? omnibus colligitur 
malitia et stultitia horum trium, et damnum humani generis 
infinitum, et ideo suspecta sunt in omni causa, nec eis con- 
fidendum; et maxime vulgi sensus est negligendus propter 
dictas rationes speciales, non quin? aliquando cadant haec 
super vera, sed? quia ut in pluribus falsis implicantur; et 
rarissime exemplum et consuetudo perfectionem habent ; 
vulgus autem nunquam pertingit ad eam, ut prius explana- 
tum est. 


CAPITULUM V. 


Munimen P? vero ac! defensionem contra haec habere non 
possumus, nisi mandata et consilia Dei ac?? scripturae suae 
et juris canonici, sanctorum ac philosophorum et omnium 
sapientum antiquorum, sequamur. Et si his mandatis et 
consiliis adhaereamus, non possumus errare, nec debemus in 
aliquo reprobari. In praedictis igitur per philosophica ® prin- 
cipaliter allegatum est ad ostendendum horum pravitatem et 


1 J., rebus uti dignissimis. ? J. O., quando. V., quoniam. 

3 O. om. et saepius—veritatem. * J.,sciendum. O. et V., sentiendum. 
5 J., rauci. 5 O. om. pro loco et tempore. 

7 J. omits igitur. 8 J. O., quin. V., quando. 

Sum OPSsedee Vin et. 9 y., Lunimen. 


H. J., ad. aes aut 3 Q., philosophiam. 


12 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


stultitiam, propter quas ipsa! possemus et deberemus evitare. 
Sed propter causas assignatas de inducendis philosophorum 
testimoniis silui fere in aliis; ad hoc? idem? quae nunc sup- 
ponenda sunt, ac si essent proposita. Nunc autem possum 
innuere? consilia, testimonia in quibus consilium vel man- 
datum de obviando istis expressius habetur. Contra igitur 
sensum vulgi teneamus mandatum Exodi, Non sequeris 
turbam ad faciendum malum, nec in judicio plurimorum 
acquiesce sententiae, ut a vero devies. Et consilium Tullii 
in fine de quaestionibus* impleamus dicentis, * Tu autem etsi 
in oculis sis multitudinis, tamen in ejus judicio stare noli, 
nec quod ipsa putet idem putare pulcherrimum. Et Seneca 
libro de copia verborum invitat nos et consolatur recedentes 
a via multitudinis, dicens, * Nondum felix es, si nondum te 
turba deriserit' Et contra consuetudinem impleamus con- 
silium Cypriani, Consuetudo sine veritate vetustas erroris 
est, propter quod relicto errore, sequamur veritatem. Et 
Augustinus praecipit quod veritate manifesta, cedat con- 
suetudo veritati, quia consuetudinem veritas et ratio semper 
excludunt?. Et Isidorus, Usus auctoritati cedat; pravum 
usum lex et ratio vincant Et ideo Tullius libro’ de immor- 
talitate animae, laudans et extollens eos qui fugiunt consuetu- 
dinem, dicit, ‘Magni animi est cogitationem a consuetudine 
revocare. Nomen autem auctoritatis? favorabile est. Et 
ideo majores nostri venerandi sunt, sive habeant auctoritatem 
veram, sive apparentem, quae est auctoritas ducum vulgi." 
Et contra usum apparentis auctoritatis non solum sunt 
propria consilia et mandata secundum vias Dei et sanctorum 
et philosophorum et omnium sapientum, sed quicquid contra 
vitia humanae fragilitatis apud auctores veros dici potest, 
commune est eis qui auctoritate abutuntur praesumpta. Et 
ideo si consilia et mandata habemus contra defectus? verorum 
auctorum, multo magis contra abutentes. Sed quia auctores 


1 J. O., ipsa. V., ipsas. 

2 J., hoc idem. V., hac idem. O. omits ad hoc—essent proposita. 

3 J., invenire. 4 J., quaestionibus in fine. 

5 J. O., excludit. 6 ©., vincant. V., vincat. 7 O. om. libro. 

8 J., auctoritas. O., auctoritatis. 9 J., defectum. O. V., defectus. 





CAUSAE ERRORIS. ng 


veridici, ut sancti et philosophi principales!, juverunt nos in 
consideratione veritatis, regratiandum eis est, sicut Aristoteles 

primo Metaphysicae regratiatur suis praedecessoribus, et in 

fine Elenchorum de inventis multas ipsemet cupit habere 

grates. Quoniam vero prima fundamenta? jecerunt, est eis 

non solum regratiandum, sed quasi totum cum quadam reve- 

rentia ascribendum. | Secundum quod Seneca vult tertio 
Naturalium, ‘Si quid a posterioribus inventum est, nihilominus J. much muti- 
referendum antiquis, quia magni animi fuit rerum latebras d E 
primitus dimovere, et plurimum ad inveniendum contulit, T of lines 
qui speravit posse reperiri; et quamvis propter humanam 
fragilitatem in multis defecerunt, tamen excusandi sunt, Nam 

ut in libro memorato ait Seneca, ‘Cum excusatione veteres 

audiendi sunt.’ 


CAPITULUM VI. 


Sed quoniam propter peccatum originale et propria? cujus- 
libet peccata partes* imaginis laesae sunt, nam ratio caecu- 
tiens est, memoria fragilis, ac voluntas depravata, et verum ac 
bonum uno modo sunt, falsum autem cuilibet vero oppositum, 
et malum cuilibet bono contrarium infinitis modis variantur ; 
quia ut Philosophus secundo Ethicorum ? exemplificat, facile 
est diverti? a signo dato, propter multiformem declinationis 
possibilitatem, sed veritas et virtus sunt in puncto; infinitae 
etiam sunt veritates ac virtutes, atque innumerabiles gradus in 
qualibet veritate ac virtute sunt; manifestum est quod mens 
humana non sufficit dare quod necessarium est in omnibus, 
nec potest in singulis vitare falsum nec malum. Et ideo ad 
auctorum dicta verorum potest convenienter addi, et possunt 
corrigi? in quampluribus. Et hoc egregie docet? Seneca in libro 
quaestionum naturalium, quoniam tertio libro dicit * Opiniones 
veteres parum exactas esse et rudes, circa verum adhuc erra- 
batur?. Novaerantomnia primo tentantibus, postea eadem illa 


limata sunt, nulla res consummata est, dum incipit! Et in J. compara- 
tively perfect 


! O. om. principales. ? O., qui vero prima principia. ? O., proprium. — again. 
4 J., partis. O. V., partes. 5 f. O., Ethicorum. V., Topicorum. 
9 V., diversi. 7 O., potest communiter addi et corrigi. 


8 O., IIoc egregie docet. V., haec egregia dicit. 9 O. om. adhuc errabatur, 





|. very imper- 
ect again, 
only ends of 
ine left. 


14 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


quarto libro dicit, * Veniet tempus quo ista quae nunc latent in 
lucem dies extrahat!, et longioris aevi diligentia ad inquisi- 
tionem tantorum una aetas? non sufficit. Multa venientis 
aevi populus ignota nobis sciet, et veniet tempus, quo posteri 
nostri? tam aperta nos nescisse mirentur. Et ideo dicit Prisci- 
anus * in prologo majoris voluminis, quod nihil est perfectum in 
humanis inventionibus, et affert, ‘quanto juniores, tanto per: 
spicaciores, quia juniores, id est posteriores, successione tem- 
porum ingrediuntur labores priorum. Et cum jam per causam 
et auctoritatem verificatum sit quod volo, nunc tertio per 
effectum ?, Nam semper posteriores addiderunt ad opera pri- 
orum, et multa correxerunt, et plura mutaverunt, sicut patet 
per Aristotelem maxime, qui omnes sententias praecedentium. 
discussit, Et etiam Avicenna et Averroes plura de dictis ejus 
correxerunt. Et adhuc reprehenditur de mundi aeternitate, 
quam nimis inexpressam® reliquit; nec mirum, cum ipsemet 
fateatur se non omnia scivisse, Nam quadraturam circuli se 
ignorasse confitetur, quod his diebus scitur veraciter ; et cum 
hoc ignoravit, multo magis majora. Atque Avicenna dux et 
princeps philosophiae post eum, ut dicit commentator super 
capitulum de Iride in libro Meteororum Aristotelis, et opera in 
totam philosophiam ab eo digesta? ab Aristotele hoc mani- 
festant,’ dixit se naturam Iridis ignorasse, sicut praedictus com- 
mentator fatetur. Et in tertio Physicorum se ignorare unum 
de decem praedicamentis, scilicet praedicamentum habitus, 
dicere non veretur. Et proculdubio in libro suo de philoso- 
phia vulgata errores et falsa continentur, ut in nono? Meta- 
physicae ponitur error de mundi’ productione, in quo dicitur 
quod Deus propter infinitam unitatem quam habet, et ne 
recipiat varietatem dispositionum, non potest creare nisi 
unum, scilicet angelum primum, qui creavit secundum cum 
coelo primo, et secundus tertium cum coelo secundo, et sic 
ultra. Et cum in decimo ponat omne peccatum habere fines 


l J., extraxat. M Eres: 3 J. O., posteri nostri. "V., posterum. 
5 J., ps. [7 prius? praedictus?] O., praeterea. 5 O., per effectum probabo. 
9 V., virtus expressam. — O., nimis inexpressam. 

7 O. om. Aristotelis—manifestant. 3 V., digesta sunt. 

9 O., undecimo. 1? ©, om; mundi. 





CAUSAE ERRORIS. 15 


purgationis suae in alia vita, et singulas! animas peccatrices 
redire ad gloriam, manifeste errat, et sic in multis. Et Aver- 
roes maximus post eos sicut in multis? redarguit Avicennam, 
sic et sapientes nostri eum in pluribus corrigunt, non immerito, 
quia proculdubio erravit in multis locis, quamvis optime dixit 
in aliis. Et si isti majores erraverunt, multo fortius alii? 
minores. Quoniam autem in errores inciderunt, multo magis J. compara- 
defecerunt in necessariis, superflua et inutilia cumulantes, Ric us 
dubia et obscura et perplexa spargentes; et haec omnia pec- 
cata in libris eorum manifesta sunt cuilibet, et per effectum in 
nobis probantur. Nam tanta difficultate videndi* veritatem 
premimur et vacillamus?, quod fere quilibet philosophantium 
contradicet alii, ita quod vix in una vanissima quaestione, vel 
| in uno vilissimo sophismate, vel una operatione sapi- 
entiae, sicut in medicina et chirurgia et aliis operationibus 
| scientiarum 5, unus cum alio concordat. Sed non solum philo- 
sophi, immo sancti aliquid humanum in hac parte sunt passi. 
Nam ipsimet retractaverunt dictorum suorum quamplurima. 
Unde Augustinus, qui major in inquisitione veritatum occul- 
tarum reputatur, fecit librum de retractatione eorum, quae 
non bene praedixerat. Et Hieronymus super Isaiam, et alibi? 
pluries, non veretur suam sententiam retractare. Nam celeri- 
tate dictandi in transferendo pluries se confitetur deceptum 
fuisse, et multis aliis modis; et sic omnes alii doctores fecerunt. 
Sancti etiam ipsi mutuo suas correxerunt positiones, et sibi 
invicem fortiter resistebant. Etiam Paulus Petro restitit, 
sicut ipsemet confitetur. Et Augustinus sententias Hieronymi 
reprehendit ; et Hieronymus Augustino contradicit in pluribus. 
Haec exemplis eorum manifesta sunt’, et posteriores priorum 
dicta correxerunt. Nam Origenem, maximum doctorem 
secundum omnes, in multis posteriores reprobant, quia inter 
caetera posuit errorem Avicennae de animabus peccatricibus, 
scilicet quod nulla finaliter damnabitur. Et cum multi sacri 
doctores ac famosi exposuerunt Israel ut dicatur vzr videns 


! O. om. singulas. ? O., eum in multis. ? O. om. alii. 

* J. O., videndi. V., intendi. > J., vacillamus. V., evacillamus, 

9$ O. om, una operatione— operationibus scientiarum. 

7 O., alii plures. 5 O., manifesta sunt ut inferius exponetur. 





16 |" OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


Deum,venit Hieronymus super Genesim, et probat falsam! esse 
expositionem per rationes irrefragabiles, sicut inferius ex- 
ponetur. Unde dicit, Quamvis auctoritatis sint, et eorum 
umbra nos opprimat, qui? Israel virum videntem Deum in- 
terpretati sunt, tamen magis consentimus Deo vel angelo qui 
hoc nomen imposuit, quam auctori? alicujus eloquentiae secu- 
laris Et doctores catholici in studiis solemnibus constituti 
nunc temporis in publicis multa* mutaverunt quae sancti 
dixerunt, eos pie? exponentes ut possunt salva veritate. 


CAPITULUM VII. 


Quoniam igitur haec ita se habent, non oportet nos adhaerere 
omnibus quae audivimus et legimus, sed examinare de- 
bemus districtissime sententias majorum, ut addamus quae 
eis defuerunt, et corrigamus quae errata sunt, cum omni 
tamen? modestia et excusatione. Et ad hanc audaciam erigi 
possumus, non solum propter necessitatem, ne deficiamus 
vel erremus, sed’ per exempla et auctoritates eorum, ut in 
nullo simus reprehensibiles de praesumptione. Nam Plato 
dicit, Amicus est Socrates magister meus, sed magis amica 
veritas. Et Aristoteles dicit se magis velle veritati consentire, 
quam amicitiae Platonis doctoris nostri carissimi. Haec ex 
vita Aristotelis et primo Ethicorum et libro Secretorum mani- 
festa sunt. Et Seneca dicit in? libro de quatuor virtutibus 
cardinalibus, Non te moveat dicentis auctoritas. Non quis, 
sed quid dicat intendito?. Et Boetius libro de disciplina 
scholarium, * Stultum est magistratus orationibus omnino con- 
fidere, nam primo credendum, donec videatur quid sentiat ; 
postea est fingendum eundem in dicendo errasse, si forte 
reperire queat discipulus quod commissae obviat sedulitati 
magistrali Et Augustinus dicit ad Hieronymum, quod 
solos auctores scripturae sacrae vult credere in scribendo 


1 Q., falsum esse, omitting seven following words. 


? J. O., qui. V., quod. 3 J., auctoritati. 

^ J., multa mutaverunt. "V. om. mutaverunt. 5 J., eos pie. "V. om. eos. 
6 J. O., omni tamen. V. om. omni. 

7 J., vel per. O. and V., sed per. 8 J. omits in. 


® O. om. dicat intendito. 
10 V. om. Et Boetius--sedulitati magistrali, J. O., give the passage 





CAUSAE ERRORIS. 17 


non errasse, sed in scripturis aliorum, quantumcunque 
sanctitate et doctrina polleant, non vult verum putare nisi 
per canonem, et alios auctores, vel per rationes sufficientes 
possint probare quod dicunt. Etad Vincentium dicit, Negare 
non possum nec debeo, sicut in ipsis majoribus ita multa esse 
in tam multis opusculis meis, quae possunt justo judicio et 
nulla temeritate culpari. Et in prologo libri tertii de Trinitate! 
dicit, Meis litteris nisi certum intellexeris, noli firmum tenere. 
Item ad Fortunatum, *Neque? quorumlibet disputationes, 
quamvis catholicorum et laudatorum hominum, veluti scrip- 
turas canonicas habere debemus, ut nobis non liceat, salva 
honorificentia quae illis debetur hominibus, aliquid in eorum 
scriptis improbare atque respuere, si forte invenerimus quod 
aliter senserint quam veritas habeat, divino adjutorio vel ab 
aliis intellecta, vel a nobis?. Talis ego sum in scriptis aliorum 
quales volo esse intellectores meorum. Si igitur propter 
necessitatem vitandae falsitatis et consequendi* perfectiorem 
statum sapientiae possumus et debemus, et consulimur per 
sanctos et philosophos dignos, ut eorum dicta mutemus loco 
et tempore et ad sententias ^ addamus, multo fortius licentiamur 
ad hoc et cogimur in eis quae vulgi sunt, et ideo [eorum] qui 
vulgo praesunt imperito, praecipue cum capita multitudinis 
istius temporis non attingant ad dignitatem auctoritatis sanc- 
torum et philosophorum magnorum, nec sapientum anti- 
quorum, quorum aliquos nostro tempore conspeximus. 


CAPITULUM VIII. 


Remedium vero contra haec tria non est, nisi ut? tota No mark of 
virtute? auctores validos? fragilibus, consuetudini rationem, dies eu) 
sensibus vulgi sententias sapientum praeponamus; et non itis plainly 

E ; marked in J. 
confidamus in argumento triplicato, hoc exemplificatum est, 
vel consuetum, aut vulgatum, ergo tenendum. Patet enim? 


ex praedictis secundum sententias sanctorum et omnium 


1]. O., Trinitate. V.,veritate. — ? J., neque ad. ? O. om. divino—a nobis, 
4 J., consequendae. | O. V., consequendo. 

5 J., sententias eorum. O., eorum sententias. Olena. Va.Os, ut. 

7 J. O., virtute. V., virtutes. 8]. O., validos. V., solidos. 3 ]., ergo. 


SUPP. VOL. C 





18 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


sapientum ! quod longe magis sequitur oppositum conclusionis 
ex eisdem praemissis. Etlicet totus mundus sit? his causis 
erroris? occupatus, tamen audiamus libenter contraria con- 
suetudini vulgatae. Nam hoc est magnum remedium horum 
malorum, secundum quod Averroes dicit in fine secundi Phy- 
sicorum, quod mala consuetudo auferri potest per consuetudi- 
nem audiendi contraria. Nam multum operatur in opinione, 
quae est per consuetudinem audire res extraneas, quod con- 
firmat per effectum, dicens, quod ideo opinio vulgi est fortior 
quam fides philosophantium, quia vulgus non consuevit audire 
diversa, sed philosophantes multa audiunt. ^ Propter quod 
igitur Vestra Sapientia non miretur, nec indignetur Auc- 
toritas, si contra consuetudinem vulgi et exempla vulgata 
laborem. Nam haec est via sola perveniendi ad considera- 
tionem veritatis et perfectionis. 


CAPITULUM IX. 


Non solum quidem eae* causae generales sunt malorum in 
studio et in vita, sed quarta nequior his tribus est similiter 
communis in omni statu, et apud quamlibet personam reg- 
nare demonstratur. Conjunxi quidem praedictas tres causas 
propter hoc quod sapientes eas saepius conjungunt, et 
separavi hanc ab illis propter malitiam principalem. — Haec 
enim est singularis fera, quae depascit et destruit omnem 
rationem, quae est desiderium apparentis sapientiae, quo 
fertur omnis homo. Nam quantumcunque parum sciamus, et 
licet vile, illud tamen extollimus; celebramus etiam multa 
quae ignoramus, ubi possumus occultare ignorantiam, scienter 
ostendimus, ut de nihilo gloriemur. Et quicquid nescimus, 
ubi scientiam? ostentare non valemus, negligimus, repre- 
hendimus, reprobamus et annihilamus, ne videamur aliquid 
ignorare, quatenus saltem mundo muliebri et fuco meretricio 
nostram ignorantiam infami remedio coloremus® Unde 
utilissima et maxima et omni decore? plena et sua proprietate 

1 O., sententias sanctorum aut sapientum. ? J. omits sit. Soy venrens: 


Ef hae. 5 J., sententiam. O. V., scientiam. 
6 J., toleramus. O. V., coloremus. 7 J., doctore. O. V., decore. 








CAUSAE ERRORIS. 19 


certissima a nobis per hanc viam et ab aliis relegamus. Haec 
vero pestis praeter malitiam absolutam quam habet recipit 
cumulum suae pravitatis in eo quod est fons et origo causarum 
trium praedictarum. Nam propter zelum nimium ! sensus 
proprii et excusandi ignorantiam statim exoritur fragilis 
auctoritatis praesumptio, qua nitimur propria extollere et re- 
prehendere aliena. Deinde cum omnis homo diligat opera 
sua, ut dicit Aristoteles, nostra libenter trahimus in con- 
suetudinem. Et cum nemo sibi soli errat, sed dementiam ? 
suam spargere gaudet in proximos, ut dicit Seneca libro 
secundarum epistolarum, nostris? adinventionibus * occupamus 
alios, et eas in vulgus? quantum possumus dilatamus. Ne- 
cesse vero est causas universales has praemitti, ad hoc ut 
error vitetur et veritas relucescat. Nam in morbo spirituali 
evenit sicut in morbo corporali; medici? per signa causas 
proprias et particulares morbi cognoscunt’; sed tam haec 
quam illas praecedit causarum universalium notitia, quas 
actionibus? naturalium medicus habet scire; quia dicit Philo- 
sophus libro de Sensu et Sensato, ubi terminantur principia 
naturalis philosophiae incipiunt principia medicinae. Similiter 
igitur in cura ignorantiae et erroris, ut veritas sana inducatur, 
ante ipsius propositi exhibitionem requiritur ut signa et 
causae particulares ostendantur; sed prae omnibus exiguntur 
causae universales, sine quibus nec signa aliquid ostendunt, 
nec causae particulares demonstrant. Nata enim nobis est 
via cognoscendi ab universalibus ad particularia, sicut dicit 
Philosophus in principio? Physicorum. Nam ignoratis com- 
munibus ignorantur quae post communia relinquuntur. 

Haec autem quarta causa’? multum invaluit ab antiquo, 
sicut nunc improba invenitur, quod in theologicis sicut in 
philosophia manifesto per experientiam et exempla. Moyses 


1 J., minimum. O. V., nimium. 


2 J. V. O., sententiam ; Seneca, dementiam. — ? J., et nostris. 

3 J. O., adinventionibus. V., adulationibus. 

5 J. O., vulgum. 6 J. O., medici enim. 

7 J. O., cognoscunt, V., cognoscant. 8 O., acommunibus naturalium. 


9 J., primo. O. V., principio. 


3? J., nam haec causa quarta. O., Haec autem. V. (beginning fresh chapter), 
Lec autem. 


20 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


enim simplicissimus recepit sapientiam legis a Deo, contra 
quam Pharao et Aegyptii et populus Hebraeorum et omnes 
nationes murmurabant, ita quod plebs Dei electa vix hanc 
sapientiam voluit recipere; et tamen praevaluit lex contra 
adversarios, qui neglexerunt et impedierunt sapientiam quam 
non didicerunt. Similiter Dominus Christus omni simplici- 
tate et sine plica falsitatis incedens, et apostoli simplicissimi 
intulerunt sapientiam mundo, quibus satis contradictum erat 
propter ignorantiam solam tantae novitatis, et tandem, licet 
cum summa difficultate, sacra veritas est recepta! Deinde 
sancti doctores cum profluvia expositionum legis divinae 
voluerunt dare, et magno impetu aquarum sapientiae Eccle- 
siam irrigare, diu reputabantur? haeretici, et compositores 
falsitatum. Nam sicut prologi beati Hieronymi in Bibliam et 
alia ejus opera probant, ipse vocabatur corruptor Scripturae? et 
falsarius, et haeresium seminator, et in tempore suo succubuit, 
nec potuit sua opera in publico ponere*; sed tandem post 
mortem suam veritas suae translationis claruit, et sua ex- 
positio, ac per omnes ecclesias dilatatae sunt, ita ut nullum 
vestigium ? translationis antiquae, scilicet 70 interpretum, qua 
prius usa fuit Ecclesia, valeat reperiri. ^ Dum etiam beatis- 
simus Papa Gregorius auctoritate functus est ® libris ejus non 
fuit contradictum ; sed post mortem famosi in Ecclesia 
egerunt ad hoc ut comburerentur *, et per miraculum Dei pul- 
cherrimum fuerunt salvati, et apparuit mundo sapientia cum 
suavi veritate et devotione plenissima. ^ Et similiter con- 
currit impedimentum veritatis apud omnes sacrae scripturae 
doctores. Nam renovantes studium semper receperunt con- 
tradictionem et impedimenta, et tamen veritas invalescit et 
invalescet usque ad dies Antichristi. 

Similiter de philosophia. ^ Aristoteles enim voluit com- 
plere? scripta priorum et multa renovare, qui licet sapientissi- 
mus homo?, tamen repulsam et occultationes suae sapientiae 
visus est usque fere ad haec tempora recepisse. Nam primus 


1j. O., recepta. V., reperta. 2 jJ., reputabantur. V., reputabamur. 
3 J. O., scripturae. V., Bibliae. . 4 J. O., promovere. 

J. O., vestigium translationis antiquae. — V. omits translationis antiquae. 

J. omits est. O. V., functus est. 7 J., comburerentur. V., comburentur, 
J. O., contradicere prioribus. V., complere scripta priorum. % O. om. homo. 


anon 








CAUSAL ERRORS. DIE 


Avicenna revocavit! philosophiam Aristotelis apud Arabes 
in lucem plenam. — Vulgus enim philosophantium ipsum 
ignoravit; pauci enim et modicum philosophiae Aristotelis 
attigerunt ante tempus Avicennae, qui diu post tempus 
Machometi nuper? philosophatus est. Avicenna vero? prae- 
cipuus Aristotelis expositor et maximus imitator multas rebel- 
liones* passus est ab aliis: Nam Averroes major post eos et 
ali condemnaverunt Avicennam ultra modum; sed his 
temporibus gratiam sapientum ? obtinuit quicquid dicat Aver- 
roes, qui etiam diu neglectus fuit et repudiatus, ac reprobatus 
a sapientibus famosis in studio, donec paulatim patuit ejus 
sapientia satis digna, licet in aliquibus dixit minus bene® 
Scimus enim quod temporibus nostris Parisius diu fuit con- 
tradictum naturali philosophiae et metaphysicae Aristotelis 
per Avicennam et Averroem ^ expositis, et ob densam igno- 
rantiam fuerunt libri eorum excommunicati et utentes eis 
per tempora satis longa. Cum igitur haec ita se habent 5, et 
nos moderni approbamus viros praedictos tam philosophos 
quam sanctos; et scimus quod omnis additio et cumulatio 
sapientiae quas dederunt sunt dignae omni favore, licet in 
multis aliis diminuti, et in pluribus superflui, et in quibusdam 
corrigendi, et in aliquibus explanandi, manifestum nobis est 
quod illi qui per aetates singulas impediverunt documenta 
veritatis et utilitatis, quae oblata fuerunt eis per viros prae- 
dictos, nimis erraverunt, et quod vitiosi plurimum fuerunt in 
hac parte; sed hoc fecerunt propter scientiam extollendam 9, 
et propter jgnorantiam palliandam. Ergo in nobis ipsis 
debemus facere: idem argumentum, ut cum nos ? respuamus 
et vituperemus quae ignoramus, clamemus hoc esse propter 
ignorantiae nostrae defensionem, et ut illa modica, quae 
scimus, sublimius attollamus. Permittamus igitur labores 
introduci congaudentes veritati, quia proculdubio licet cum 
difficultate veritas semper praevalebit apud sapientes, donec 


1 J. O., revocavit. V., renovavit. ? O. om. nuper. 

3 J. O., autem. * Q. rebellitates. 

5 O., sapientiam. $ J., bene minus. O. V., minus bene. 
7]. V. O., Aueroys. 8 J., se habent ita. 


9 J., scientiae extollendae. ., scientiae extollentiam. O. om. palliandam. 
10 J. omits nos. 


22 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


Antichristus et ejus appareant praecursores. Nam semper 
bonitas Dei est parata sapientiae donum augumentare per 


subsequentes et subsequentium sententias in melius trans- 
formare. 


CAPITULUM X. 


Caeterum duo sunt hic discutienda, scilicet praesumptae 
scientiae ostentatio, et excusatio ignorantiae infrunita!, Propter 
primum debemus advertere diligenter, quod cum infinitae sint 
veritates Dei et creaturarum, atque in qualibet sint gradus in- 
numerabiles, oportet quod pauca sciantur a quolibet, et ideo de 
multitudine scitorum non oportet aliquem gloriari. Et cum 
intellectus noster se habet ad maxima, sicut oculus vesper- 
tilionis ad lucem? solis, ut prius secundum Philosophum alle- 
gatum est, oportet quod sint pauca? quae veraciter sciamus ; 
nam pro certo ubi* intellectus noster de facili comprehendat 
illud valde modicum est et vile, et quanto cum majori difficul- 
tate intelligit, tanto est nobilius quod acquiritur. Sed tamen 
omne illud super quod potest intellectus noster ut intelligat et 
sciat, oportet quod sit indignum respectu eorum, ad quae in 
principio credenda sua debilitate obligatur?, sicut sunt divinae 
veritates et multa naturae et artis complentis naturam secreta, 
de quibus nulla ratio humana dari potest in principio; sed 
oportet quod per experientiam illuminationis interioris a Deo 
recipiat intellectum, scilicet in sacris veritatibus gratiae et 
gloriae, et per experientiam sensibilem in arcanis naturae et 
artis expergefactus inveniat rationem. 

Et adhuc minora sunt longe quae credimus quam quae 
ignoramus, sicut sunt secreta Dei et arcana vitae aeternae, 
quae utcunque vidit apostolus ad tertium coelum raptus, 
nesciens utrum in corpore vel extra corpus, quae tanta sunt, 
ut non liceat homini loqui de illis: Et similiter in rebus 
creatis; nam ob magnam nostri intellectus difficultatem certum 9 

1 J. O., infrunita. V., infinita. 2 O., lumen. 

3 J. O., parva. TOs, Ubi. Ve, misis 

5 J., obligatur. V., sunt debilitate obligatum. The reading in the text is that 


of O. with which J. as far as it is decipherable agrees. 
5 O. om. certum est. 








CAUSAE ERRORIS. 23 


est antequam videatur Deus facie ad faciem, nunquam homo 

sciet aliquid! in fine certitudinis. Et ideo si per? infinita 

seculorum? secula viveret in hac mortalitate, nunquam ad per- 

fectionem sapientiae in multitudine scibilium et certitudine 

pertingeret. Nam nullus est ita sapiens in rerum naturis qui 

sciret certificare de veritatibus omnibus quae sunt circa 

naturam et proprietates unius muscae, nec sciret dare causas 

proprias coloris ejus, et quare tot pedes nec* plures nec pauci- 

ores haberet, nec rationem reddere de membris et ejus pro- 

prietatibus?. Est igitur homo impossibilis ad perfectam sapi- 

entiam in hac vita, et ad imperfectionem veritatis est nimis ? 

difficilis, et multum pronus et proclivis’ ad falsa et vana 

quaecunque. Quapropter non est homini gloriandum de sapi- 

entia, nec debet aliquis? magnificare et extollere quae scit. 

Pauca enim sunt et vilia respectu eorum quae non intelligit 

sed credit, et longe pauciora respectu eorum quae ignorat, nec 

novit fide nec scientia. Et quoniam respectu eorum quae scit J. very imper- 

homo restant infinita quae ignorat, et sine omni comparatione rane ay 

majora et meliora et pulchriora, insanus est qui de sapientia se MU m 

extollit. Maxime? insanit qui ostentat, et tanquam porten- MS 

tum suam scientiam nititur devulgare. duel 
Praeterea quis audet de sapientia gloriari, cum totam medul- 

lam quam unus quantumcunque studiosus addiscit per 30 vel 

40 annos ? cum expensis et laboribus gravissimis !!, valeat uni 

puero docili certo scripto et verbo sufficienter ostendere ? per 

annum unum vel in tempore minori. Nam hoc probavi in 

puero praesenti, qui cum paupertate magna et modicam habens 

instructionem quantitatem anni vix ponens in addiscendo 

novit tot et tanta quod omnes mirantur qui eum cognoscunt. 

Nam secure P? dico quod licet aliqui sciant plus de philosophia 

et linguis, et in diversis diversi ipsum excedant, non tamen 

inter Latinos sunt !* qui eum ex omni parte transcendunt P, et 


1 V. nec aliquid. J. O. omit ‘nec.’ ? J. O., si per. V., super. 


? O. om. seculorum. 3 J. O., et non. O. om. nec pauciores. 
5 O. om. et proprietatibus. $ J., minus. O. V., nimis. 

7 J., proclivus. 8 J., aliquid. 

9 J., et maxime. 10 ©, per nonaginta annos. 

HQ, om. cum—gravissimis. 1? Q., ostenderet, 7o valeat ostendere. 


? O., securus. HM V. om. sunt. — P J., transcendunt. V., transcedunt. 





24 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


ipse singulis illorum! est in aliquibus par, et in aliquibus? 
singulos excedit. Nec est aliquis inter Latinos quin multa 
bona valeat ab hoc puero auscultare. Nec aliquis tam sapiens 
est, cui non sit necessarius multis modis. Quamvis enim 
omnia quae scit? didicit meo consilio et regimine et adjutorio, 
et multa* ipsum docui verbo et scripto, tamen me senem in 
multis transcendit propter meliores radices quas recepit quam 
ego5, ex quibus potest flores et? fructus salubres expectare, 
ad quos ego nunquam pertingam. Quare igitur gloriabor de 
scientia? Nec aliquis, quantumcunque in studio senuerit, cum 
hic puer curret citius in magnalia sapientiae, si adhuc bono 
consilio dirigatur, sicut ei hactenus est provisum 7? Non dico 
quin sapientes et experti? poterunt? per suam propriam virtu- 
tem facilius et citius eruere multa secreta sapientiae quam hic 
puer per seipsum, quia non est expertus vires suas, nec perci- 
pit quantum novit, nec aliquid potest facere juxta fundamenta 
sibi data’. Sed sicut in radicibus excedit alios, ut dictum est, 
sic vero, si sano et efficaci consilio et auxilio juxta fontalem 
plenitudinem quam habet dirigeretur, nullus senior!! conse- 
queretur eum in sapientialium profluviis rivulorum. Et quon- 
iam sapientes se sentiunt magis vacuos quam insipientes 
volunt P de ipsis confiteri, ideo videmus homines quanto sapien- 
tiores sunt tanto humilius se inclinare ad doctrinam alterius 
suscipiendam, nec dedignantur simplicitatem docentis, sed ad 
rusticos vetulas et pueros se humiliant; quoniam simplices 
et idiotae aestimati ? sciunt multoties magna quae latent sapi- 
entes, sicut Aristoteles docet in libro de Somno et Vigilia 
secundo. Nam cum simplicibus est sermocinatio Dei secun- 
dum scripturam, et experientia reddit nos certos in hac parte, 
quoniam plura secreta sapientiae semper inventa sunt apud 
simplices et neglectos, quam apud famosos in vulgo; quia 
homines famosi occupantur in eis! quae vulgantur. Et haec 
non possunt esse magnalia, sicut patuit in prioribus, plura etiam 


1 V., illorum quorum quatuor. O. om. quorum quatuor. 2 J., quibusdam. 
? O. om. quae scit. * O. om. multa. 9 O. om. quam ego. 

5 O. om. flores et. 7 O. om. Nec aliquis—provisum. 

8 J. O., experti. V., experte. 9 O., potuerunt. 

10 O. om. nec percipit—-sibi data. 1 J.O.,seniore. V., senior. 

1? Q., vel volunt, 13 J. O., aestimati. V., aestimare. 145i), nis: 











CAUSAE ERRORIS. 25 


utilia et digna sine comparatione didici ab hominibus magna 
simplicitate detentis, nec nominatis in studio, quam ab omni- 
bus doctoribus meis famosis. Proposui igitur Vestrae Sapi- 
entiae hoc exemplum; et transmisi personam non solum 
propter duas causas superius annotatas, sed in argumentum 
perfectum, ut nullus glorietur de sapientia, nec despiciat 
simplices qui sciunt proponere ea quae famosis hominibus in 
scientia Deus non concessit!, et sciunt revelare et renovare 
multa sapientiae? secreta dignissima quae sapientes? nondum 
perceperunt. 


CAPITULUM XI. 


Secundum vitium quod hic reperitur est quod ignorantia 
obtinet locum persuasionis. Sed cum veritas impugnatur 
nefas est et puritas malitiae*; deinde ignorantiae turpitudo 
crescit magis et clarius revelatur. Crescit quidem quia nititur a 
se et ab aliis excludere sapientiam ; apertius quidem revelatur, 
quoniam coram Deo et omnibus ? sanctis veraciter innotescit, ac 
secundum judicium omnis sapientis, quamvis? sit languens 
ignorantia apud ignorantes et stultos, suam confusionem pal- 
liare vitant& Tertio cum judex teneatur habere scientiam 
causae, non habet homo ignorans auctoritatem judicandi de his 
quorum habet ignorantiam, et ideo si affirmet", vel neget, ejus 
judicio stari non debet, immo ex hoc vehementius resisten- 
dum, quod sententia qualiscunque feratur ex ignorantia quae 
auctoritatem non habet. Unde si verum diceret, verisimile 
non esset, et sententiam ignorantia foedaret?. Nam ut dici- 
tur in libro de virtutibus cardinalibus, ibi nullam auctoritatem 
habet sententia, ubi qui damnandus est damnat. Quapropter 
sive sapiens? apud vulgus, sive secundum veritatem, sive bonus 
seu sanctus affirmet vel reprobet quod ignoret, et maxime in 
excusationem suae ignorantiae vel ostentationem sapientiae 
apparentis, approbari non debet de hac parte, sed negligi et 
contradici, quamvis in aliis fuerit magnifice collaudandus. 


! V., cognoscit ; O., concessit. ? O. om. sapientiae. 
? O., sapientes vulgati. * O., malitia, > O., hominibus. 
5 O. om. quamvis—vitant. 7 J. O., de illis affirmet. 


8 J. is imperfect: *. , . [? sententiam] ignorantia foedaret.! V., sententiandis 
ignorantia foedaretur, O, omits the words. 
? O., sapientes, 10 J., sive vulgum. 








Again the 
greater part 
of a leaf lost 


in J. 


26 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


CAPITULUM XII. 


Hanc? vero? causam omnium malorum nostrorum cum aliis 
tribus ideo specialiter introduxi, ut sciamus nunc sicut retro- 
actis temporibus multa quae sunt utilissima et omnino neces- 
saria studio absolute considerato et quatuor modis relate 
praetactis negari, negligi, et ex sola ignorantia reprobari ; et pro 
infinitis latius explicandis posterius in singulis partibus sapi- 
entiae, volo nunc aliqua exempla praemittere grossiora. Cum 
enim linguarum cognitio et mathematicae est maxime neces- 
saria studio Latinorum, ut tactum est superius, et exponetur 
loco opportuno, et fuit praecipue in usu sanctorum et omnium 
sapientum antiquorum, nos moderni negligimus hoc et annihi- 
lamus et reprobamus, quia ista et eorum utilitatem nescimus. 
Deinde si aliqui sapientes et sancti aliqua neglexerunt aut 
humana fragilitate devicti aut ex causa rationabili, nos prae- 
sentis temporis obstinate et pertinaciter negligimus et re- 
probamus, fortificantes nostram negligentiam propter hoc 
quod sapientes et sancti neglexerunt, non volentes considerare 
quod in omni homine est multa sapientiae imperfectio, tam in 
sanctis quam in sapientibus, ut prius evidenter et multipliciter 
probatum est tam per eorum exempla et auctoritates quam per 
rationem et experientiae certitudinem. — Praeterea non solum 
[non] volumus humanam fragilitatem considerare, sed nec 
causas rationabiles, quas sancti et sapientes multi? habuerunt, 
quare pro tempore et loco multa utilia vitaverunt propter 
ábusum hominum in eis, quia ea convertebant ad impedi- 
mentum majoris* utilitatis et salutis. Ne igitur nos simus 
causa erroris nostri et fiat magnae sapientiae? impedimentum 
ex eo quod vias sanctorum et sapientum non intelligimus ut 
expedit, possumus auctoritate sanctorum et sapientum anti- 
quorum multipliciter prius assignata considerare mente pia et 
animo reverenti propter veritatis dignitatem, quae omnibus 

1 J., Rubric: * Distinctio quarta in qua ostenduntur causae quare sancti et primi- 
tiva ecclesia non habuerunt usum scientiarum magnarum; quae tamen [MS. tunc] 
locum non habent modo ut vitemus artium sapientialium magnalia, licet vulgus hoc 
faciat allegans quod sancti doctores et ecclesia primitiva his non utebantur . . .' 


iy, Elance. «Ve, Nunc. «© Oni vero: ? O. om. multi. 
4 O., majora impedimenta, 5 O. om. sapientiae, 








CAUSAE ERRORIS. 27 


antefertur, si sancti et sapientes caeteri aliqua quae humanam ! 
imperfectionem! important protulerunt in quibus seu affirmatis 
seu negatis non oportet quod nos imitemur ex fronte. 

Scimus quidem quod non solum dederunt nobis consilium 
et licentiam faciendi hoc?, sed conspicimus quod ipsi multa 
posuerunt magna auctoritate quae postea majori humilitate 
retractarunt; ergo latuit in eis magna imperfectio prioribus 
temporibus. Quod si vixissent usque nunc, multo plura cor- 
rexissent et mutassent ; cujus signum est sicut et argumentum 
principalis intenti, quod doctores posteriores quamplurima de 
sententiis sanctorum mutaverunt, et pie ac reverenter inter- 
pretati sunt in sensum quem eorum litera non praetendit. 
Praeterea sancti adinvicem fortiter contendebant et mutuas 
positiones acriter mordebant et reprobabant ut taedeat nos 
conspicere, et supra modum miramur; quod evidens est in 
epistolis beatorum Augustini et Hieronymi, et multis aliis 
modis?. Cum enim Hieronymus se comparavit bovi lasso, qui 
fortius figit pedem, propter hoc quod jam in studio sacro 
senuerat*, et Augustinus fuit junior eo, quamvis episcopus, re- 
spondit monacho pontifex quod bos senex fortius figit pedem 
non animi vigore sed corporis senectute. Et cum Augustinus 
multa quaereret ab Hieronymo, dicit Hieronymus, ‘ Diversas tu 
nominas quaestiones, sed ego sentio meorum opusculorum 
reprehensiones continentes. Praetermitto salutationis ? officia, 
quibus meum demulces caput; taceo de blanditiis quibus 
reprehensionem meam niteris consolari, ut ad ipsas causas 
veniam ; observari quidem ceremonias non potest esse in- 
differens, sed aut bonum aut malum ; tu vero bonum, ego 
assero malum ; dum aliud vitas, ad aliud devolveris; dum 
enim metuis Porphyrium blasphemantem, Ebionis haeretici 
laqueos incurris.’ Et talia innumerabilia colliguntur ex libris 
sanctorum et historiarum ? quae tam in rebus de quibus est 
contentio quam in modo reprehensionis multum in sanctis 
humanae fragilitatis ostendunt, qua affirmabant quae non 


1 j.,.. . imperfectionem. O., humanam imperfectionem. V., humana im- 
perfectione. 

2 J., hoc faciendi. ? O. om. modis, 4 O., senuerit. 

5 O., salutationes, 9 O. om. et historiarum. 





28 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA, 


debebant. Sed constat non ex certa scientia haec fecerunt ; 
ergo ex apparenti et aestimata laboraverunt in hac parte. 


CAPITULUM XIII. 


Caeterum non solum! ex hujus mortalitatis imperfectione 
multa reprobabant, quibus non oportet nos obstinate inhaerere, 
immo magis ad honorem eorum pie et reverenter interpretari, 
secundum leges veritatis; multa et maxima neglexerunt ex 
causis certis. Una est quia non fuerunt translata in linguam 
latinam, nec ab aliquo Latinorum composita, et ideo? non fuit 
mirum si illorum non aestimabant valorem. Platonis enim 
libros doctores omnes assumebant in manibus, quia translati 
fuerant, aut inveniebant in Graeco?; sed libri Aristotelis non 
fuerunt tunc temporis* translati. Nam Augustinus fuit primus 
translator Aristotelis et expositor, sed in minimo et primo 
libellorum suorum, scilicet in praedicamentis ; nec fuit philo- 
sophia Aristotelis tunc temporis Graecis philosophis nota, nec 
Arabibus, sicut prius tactum est. Et ideo sancti sicut alii 
neglexerunt philosophiam Aristotelis, cujus usum non habe- 
bant 5, laudabant tamen Platonem. Et quia intellexerunt quod 
Aristoteles persecutus est Platonicas sententias, Aristotelem 
in multis reprobant, et dicunt ipsum haereses congregasse' ; 
sicut Augustinus dicit libro de Civitate Dei, ipsum adhuc 
magistro suo, scilicet Platone?, vivente, multos in suam 
haeresim congregasse. Sed tamen omnium philosophantium 
testimonio Plato nullam comparationem respectu Aristotelis 
noscitur habuisse. Si igitur sancti vidissent philosophiam ejus 
pro certo ea usi essent, et altius extulissent, quia veritatem non 
negassent manifestam, nec maxima pro minimis declinassent. 
Caeterum ex libro praedicamentorum manifestum est quantum 
sancti laudassent Aristotelis? magnalia, postquam illum libel- 


1 ©, has non solum after caeterum, V. omits ; J. is wanting. 


? O. om. ideo. ? O. om. aut—Graeco. * O. om. temporis. 
Su Jost bicis (|©Noms nec) Arabibusi.).0. tactumyest: 
9 O. om. cujus usum non habebant. 7 O. om. et dicunt—congregasse. 


8 J., Platone scilicet. 9 V., Aristotelem. 








CAUSAE ERRORS. 29 


lum, qui respectu suae sapientiae in mille tractatibus diffusae 

unam non valet festucam, magnifice extulerunt! Nam Augus- 

tinus ipse transtulit illum? de Graeco in Latinum pro filio suo, 

et exposuit diligenter, plus laudans Aristotelem de hoc nihilo 

quam nos extollamus eum? pro magna parte suae sapientiae. 

Quoniam in principio illo* praedicamentorum dicit, *Cum 

omnis scientia et disciplina non nisi oratione tractetur, nullus 

tamen, o fili, in quovis genere? pollens inventus est, qui de 

ipsius orationis vellet origine principiove tractare. Idcirco 

miranda est diligentia Aristotelis philosophi, qui disserendi de Again a creat 
omnibus cupidus ab ipsius cepit examine quam sciret et prae- B » 
termissam a cunctis et omnibus necessariam. Et in fine dicit, 

* Haec sunt, fili carissime, quae jugi labore assecuti ad utili- 

tatem tuam de Graeco in Latinum vertimus, scilicet ut ex his 

quoque bonam frugem studii a nobis perfecti suscipias! Et 

Alcuinus de expositoribus sacrae scripturae unus, et magister 

magni Caroli, illam translationem Augustini de praedicamentis 

mire laudavit, et metrico prologo decoravit sub his verbis. 


Continet iste decem naturae verba libellus, 

Quae jam verba tenent rerum ratione stupenda 
Omne quod in nostrum poterit decurrere sensum. 
Qui legit ingenium veterum mirabile laudet, 
Atque suum studeat tali exercere labore. 

Nunc Augustino placuit transferre magistro 

De veterum gazis Graecorum clave Latina, 

Quem tibi, rex magne, sophiae sectator, amator, 
Munere qui tali gaudes modo? mitto legendum. 


Boetius quidem longe fuit post sanctos doctores, qui primus 
incepit libros Aristotelis plures transferre, Et ipse aliqua logi- 
calia et pauca naturalia et aliquid de Metaphysicalibus trans- 
tulit? in Latinum. Nec adhuc medietatem nec partem meliorem 
habemus. Nam Aristoteles quidem fuit diu ignotus etiam 
philosophantibus, nedum? aliis, et vulgo Latinorum ?,  Caete- 


! O. om. Caeterum—extulerunt. A few words of it can be read in J. 
? J., ipsum. O., librum praedicamentorum. 


3 J. omits eum. 4 J., illorum. 
5 J. O., in quovis genere pollens. V. om. genere. 9 V., non, ro modo. 
7 J., quidem fuit . . . 8 O., pauca de aliis transtulit, 


? V., nondum. 9? O. om, Nam—vulgo Latinorum, 





30 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


rum sancti! grammaticalia, logicalia et rhetorica, et com: 
munia mathematicae multum efferunt, et in sacris abundanter 
utuntur, Unde Augustinus libro de doctrina Christi secundo, 
tertio, quarto docet ista applicari ad divina, et alibi similiter 
tangit de eisdem ; necnon et sancti caeteri idem volunt. Sed 
de aliis raro et parum loquuntur, et rarius? immo multum neg- 
ligunt et negligi edocent aliquando, sicut patet per Ambrosium 
super Epistolam ad Colossenses, et per Hieronymum? super 
illam ad Titum, et per Rabanum de pressuris ecclesiasticis, et 
sic in locis aliis quamplurimis. Sed constat omnibus philoso- 
phantibus et theologicis scientias has nullius valoris esse re- 
spectu caeterarum, nec alicujus dignitatis. Quapropter si 
sancti habuissent usum scientiarum philosophiae magnarum, 
nunquam cineres philosophicos in tantum extulissent, et ad 
Sacros usus convertissent * ; quanto enim scientiae meliores sunt 
et majores, tanto sunt aptiores ad divina. Sed quia ad manus 
eorum non devenerunt libri nisi grammatici, logici, rhetorici ac 
de communibus mathematicae, ideo his se juverunt secundum 
gratiam eis datam, quicquid? poterunt de his laudabiliter ex- 
trahere, convertunt copiosius ad legem Dei, ut in expositionibus 
eorum et tractatibus singulis manifestum est; et hoc suo 
loco planius exponetur *. 


CAPITULUM XIV. 


Deinde considerandum est diligenter, quod quamvis hab- 
uissent multa de majoribus scientiis, vel si aliqua habuerunt, 
tamen non fuit tempus utendi eis, nisi in duobus casibus $, 
scilicet, astrologia " pro calendario, et musica pro officio divino. 
Patet enim per? historias, quomodo? Eusebius Caesariensis 
et Beatus Cyrillus? et Victorinus et Dionysius Abbas 
Romanus, cujus doctrinam nunc sequitur Ecclesia, et alii ex 


1 V., Caeterum cum grammaticalia. ? O. om. et rarius. 

3 J. O., per Hieronymum. V., Hieronymus. * O. om. et--convertissent. 

5 Q. om. quicquid—exponetur. $ J. O., duobus casibus. V. om. casibus. 
7 J. O., astronomia, 8 J. O., enim per. V. om. enim. 

9 J.,quomodo. V.,quando, 7 J. O., beatus Cyrillus. V., Boncus Cyrilius. 








CAUSAE ERRORIS. 31 


2 


mandato apostolico per leges astronomiae! laboraverunt in 
hac parte. Sed aliae scientiae majores fuerunt neglectae, et 
praecipue illae? quae judicia et opera sapientiae magnifica 
noscuntur continere. Et hujus causa fuit quadruplex *. Nam 
philosophia ante Christi adventum dedit leges mundo, prae- 
terquam populo Hebraeorum, tam de cultu divino quam de 
moribus et legibus justitiae, pacis inter cives, et belli contra 
adversarios reipublicae*, Et quoniam hujusmodi leges fuerunt 
datae quantum potuit humana ratio, secundum quod? Aristo- 
teles vult in fine Ethicorum, ubi transit ad librum legum 
dicens, Dicamus nunc quantum possibile est philosophiae in 
rebus humanis, principes mundi per philosophos regulati 9 
noluerunt recipere legem Christi, quae fuit supra rationem 
humanam, et ideo philosophia ingressum fidei impedivit, in 
hoc quod mundus ea deductus legi celsiori horruit consentire. 

Caeterum non solum hoc modo philosophia retardavit 
fidem Christi, sed jure legum suarum de reipublicae defensione 
ab omni contrario sensu visa est per judicia futurorum, et 
ostensionem rerum occultarum praesentium, et per opera 
mirabilia supra naturae et artis communiter operantium 
potestatem, contendere cum fidei praedicatoribus, quorum 
proprium fuit non per naturam et artem, sed per Dei vir- 
tutem, prophetiam de futuris eructare, occulta producere in 
lucem, miracula suscitare. Nam quod prophetiae? potestas 
valeat magnifica peragere, quae vulgus non solum laicorum 
sed clericorum duceret pro miraculis, sequentia declarabunt. 
Necnon rectores rerum publicarum ubique per consilia philo- 
sophorum suas leges zelantium persecutionis et mortis judicia 
sanctis Dei graviter intulerunt. Insuper ars magica per 
totum orbem invalescens, occupans homines in omni super- 
stitione et fraude religionis?, quamvis fuerit? philosophis 
odiosa et ab omnibus debellata, ut certificabitur suo loco, 
tamen sancti primitivi invenientes mundum hac occupatum 


1 ©, places per leges astronomiae after Ecclesia. ? O., istae. 

3 O., quintiplex. * O. om. reipublicae. ? O., ut fro secundum quod. 

8 ©. om. per philosophos regulati: after rationem humanam, O. has, et ipsi 
fuerunt regulati secundum philosophos. ] 

7 O., prophetica. 8 O. om. religionis, 9 J. O., fuerat, 








Again the 
greater part 
of a leaf 
missing in J. 


32 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


sicut philosophia pro eodem artificio utramque reputabant, 
quoniam ambae fidei fructum impediebant multis modis. 
Nam sicut magi Pharaonis Moysi resistebant, et populum 
Aegypti mandato Dei inobcdientem faciebant, sic fuit in 
principio Ecclesiae per artis magicae violentiam. Quae cum 
in eundem effectum, scilicet contra opus fidei, cum philosophia 
concordabat!, totum ejus vituperium in philosophiam, quae 
principalis fuit, redundabat. 

Praeterea Deo placuit a principio Ecclesiae quod nullum 
testimonium humanum ei daretur, sed ut veritas fidei tanto 
vigore mundo radiaret, ut probaretur solum Deo auctore? 
promulgari per testes ab ejus imperio destinatos. His igitur 
de causis philosophia fuit ab Ecclesia in principio et sanctis 
Dei non solum neglecta, sed eis odiosa?, non tamen propter 
aliquid quod in ea continetur* contrarium veritati. Nam 
licet imperfecta sit respectu professionis Christianae, tamen 
ejus potestas non est Christi sectae? dissona, immo totaliter 
ad eam disposita et ei utilissima ac omnino necessaria, sicut 
omnes credunt et certificabitur evidenter. Non igitur propter 
aliquod malum philosophiae Ecclesia Dei neglexit et repro- 
bavit eam a principio, sed propter abusores ejus qui voluerunt 
eam suo fini, qui est veritas Christiana, copulare. Et propter 
hanc causam Ecclesia primitiva non fuit sollicita de transla- 
tione scientiarum magnarum philosophiae, et ideo sancti 
doctores Latini copiam magnalium philosophicorum non 
habebant, et configurantes se primordiis Ecclesiae neglexerunt 
multa philosophica dignissima, sicut in principio fuerunt 
propter causas neglecta supradictas, non propter aliquid 
falsum vel indignum quod in philosophica potestate" reperiri 
possit; et haec? certius suo loco per ipsos Dei sanctos pate- 
bunt?. Nam ostenditur quod sancti Patriarchae et Prophetae 
a principio mundi omnes scientias receperunt a Deo, quibus 
illam vitae longitudinem magnam dedit, ut possent experiri 


1 V., concordabant. O., concordabat, 2 J. O., auctore. V., actore. 
3 J. O., sed eis. V., sed odiosa. 4 V., contineatur, 

5 J., sectae Christi. 6 J. O., totaliter. V., taliter, 
7 O., philosophia, 772 philosophica potestate, 8 O. om. haec, 

9 O., patebit. 








CAUSAE ERRORIS. 33 


quod eis fuerat revelatum, quatenus, fide Christi introducta 
et evacuata artis magicae fraudulentia, potestas philosophiae 
ad divina utiliter rapiatur. 


CAPITULUM XV. 


Sicut vero doctores sacri magnificas scientias philosophiae 
non habuerunt in usu,sic nec posteriores, scilicet Gratianus, 
Magistri sententiarum et historiarum, Hugo de Sancto 
Victore, et Ricardus de eodem. Nam non fuerunt in eorum 
temporibus translatae, nec in usu Latinorum, et ideo neglexe- 
runt eas, nec dignas sacris mysteriis sciverunt judicare, sed 
humano sensu respuebant, quorum exercitium ! non habebant, 
et in multis obloquuntur, sumentes nihilominus occasionem 
ex hoc quod sancti doctores easdem ? neglexerunt; sed non 
attendebant causas sanctorum, scilicet quia non fuerunt trans- 
latae in eorum tempore, et quia Ecclesia neglexit eas jubere 
transferri propter causas quinque prius tactas. Moderni vero 
doctores vulgi licet multa de philosophiae magnalibus? sint 
translata; tamen non habent eorum usum, cum etiam in 
parvis et vilibus delectati duos libros logicae meliores negli- 
gunt, quorum unus translatus est cum* commentario Alpharabii 
super illum, et alterius expositio per Averroem facta sine 
textu Aristotelis est translata. Et longe magis caetera quae 
majorem obtinent dignitatem, sicut novem scientias mathe- 
maticae, et sex scientias magnas naturales, quae multas alias 
sub se comprehendunt?, atque morales quatuor partes negli- 
gunt dignissimas ; et suae ignorantiae quaerunt miserabile 
solatium per Gratianum et caeteros magistros authenticos, 
qui non habuerunt notitiam partium philosophiae, sicut? nec 
praesentes; et per dicta sanctorum aliquorum simplicia, non 
intelligentes causas antedictas?. Nam sancti post Christum 
non sunt usi multa philosophiae dignitate, non propter hoc 
quod ipsa sit sacris contraria sententiis vel indigna, cum ad 


1 O., usum. ? O., prius easdem. ? O., de philosophia. 
SEO ICUITIS Vey ae 5 J., comprehenderunt. O. V., comprehendunt. 
$ O. om. sicut nec praesentes—antedictas. 


SUPP. VOL. D 


34 OPERIS MAJORIS PARS PRIMA. 


theologica absolute intelligenda et respectu Ecclesiae Dei ac 
reipublicae fidelium et conversionis! infidelium et reproba- 
tionis praescitorum utiliter ac magnifice possit adjuvare, 
sicut certificabitur cum erit necesse. Et tanto mirabilius est 
quod multitudo studentium modernorum magnas negligit 
scientias, cum tamen fuerint introductae post Gratianum et? 
alios et in usu per viros sapientiae excellentis, quos oculis 
nostris conspeximus?; et aliqui adhuc vivunt qui in solemni- 
bus studiis eas sapientibus perlegerunt.? 


CAPITULUM XVI. 


[Quamvis autem istas causas malorum omnium universales 
persequor ex animo, et vellem omnia reduci ad auctoritatem 
solidam, et sensum sapientum et expertorum, qui pauci sunt, 
non tamen credat Serenitas Vestra, quod ego intendam? Vestrae 
clementiam Sanctitatis excitare, ut auctores fragiles et ipsam 
multitudinem Majestas Papalis violenter invadat; nec quod 
ego indignus sub umbra Gloriae Vestrae suscitem aliquam 
super facto studii molestiam ; sed ut mensa Domini ferculis 
sapientialibus cumulata, ego pauperculus micas necessarias? 
mihi colligam decidentes. Poterit igitur" Vestrae Potentiae 
magnitudo sibi et successoribus suis providere de totius sapi- 
entiae compendiosa plenitudine non solum absolute habenda, 
sed quatuor modis praedictis comparata. Deinde cum Vestrae 
Paternitatis discretio pleniorem de his certitudinem reporta- 
verit, poterit auctoritatis vestrae judicium studiosis et sapienti- 
bus de facili persuadere, ut quod vulgus studentium capere 
non potest, cupidi sapientiae se gaudeant obtinere ; insuper 
quantum sufficit multitudini spes promittit. Nam Hierony- 
mus dicit super Isaiam, * Multitudo, accepta veritate, de facili 


1 V., om. infidelium. O. om. reprobationis praescitorum. 

2 O. om. et alios—conspeximus. ? O., qui in studiis eas perlegerunt. 

4 This chapter is omitted in J. and V. But it is found in another context 
and in another part of the Vatican MS. 4086. See additional notes. 

5 O., intendo. 9 O, om. necessarias. 7 O., enim. 








CAUSAE ERRORIS. o 


mutat sententiam. Et hoc verum est nisi quando! capitibus 
malesanis retractetur. Nam licet vulgus de se sit proclivius? 
ad malum, et quia saepius invenit? caput languidum, tamen 
nisi qui praesit impediat, satis facile est ad bonum imper- 
fectum, quia suapte natura instabile* est, et semel motum? 
modum servare non potest, et ideo de facili quantum est de 
se vertitur ad contraria secundum regimen praesidentis ; 
quoniam omni vento doctrinae flectitur, velut arundo, et quod 
principi ejus placet apud ipsum? legis habet vigorem. Nos 
enim hoc videmus in omni congregatione hominum, quod 
secundum arbitrium capitis membra moventur. Nam si qui 
praeest bonum negligit, subditi obdormiunt; si ad malum 
excitat", in illud? currunt cum furore; si ad bonum im- 
perfectum 9, similiter sine discretione festinant! Si tamen ! 
vias perfectionis moveat P, tunc olfacit a longe multitudo, sed 
gustare nec potest nec curat ? nec ab ea debet requiri, ut supe- 
rius ostensum est", Quod si non esset temporis vestri omnia 
apud vulgum consummare; poterit Vestra Magnificentia locare 
fundamenta, fontes eruere, radices figere, quatenus » Vestrae 
Sanctitatis successores quod feliciter inceptum fuerit valeant 
facilius adimplere.] 


1 Vat. om. quando. ? O., proclive. ? O., invenitur, 

4 O., instabilis. 5 O., mota. 8 O. om. apud ipsum. 

7 O., excitati. $ O., idem. ? O. om. imperfectum. 
10 Q., festinat. H Q., Et si. 1? (),, movet. 

33 Q. om. nec curat. H Q,.,ut superius ostensum est. Vat., ut loco proprio 


exponetur. * Ont 











PLATS eS LAG LUND AL 
HUJUS, PERSUASIONIS: 


CAPITULUM I. 


Relegatis igitur in infernum ? quatuor causis totius erroris 
humani generalibus et penitus ab hac persuasione suspensis, 
volo in hac secunda distinctione ostendere? unam sapientiam 
esse perfectam et hanc in sacris literis contineri, de cujus 
radicibus omnis veritas exivit*, Dico igitur quod vel? est 
una scientia dominatrix aliarum, ut theologia cui reliquae 
penitus sunt necessariae, et sine quibus ad effectum per- 
veniri non valet?, quarum virtutem in suum jus vindicat, ad 
cujus nutum et imperium caeterae subjacent; aut melius? una 
est tantum sapientia perfecta, quae in sacra scriptura totaliter 
continetur, per jus canonicum et philosophiam explicanda. 
Expositio etenim? veritatis divinae per illas scientias habetur. 
Nam ipsa cum eis velut in palmam explicatur, et tamen totam 
sapientiam in pugnum colligit per seipsam ; quoniam ab uno 
Deo data est tota sapientia et uni mundo, et propter finem 
unum. Quapropter haec sapientia ex sua triplici compara- 
tione unitatem sortietur. Caeterum via salutis una est, licet 
gradus multi; sed sapientia est via in salutem. Omnis enim 
consideratio hominis, quae non est salutaris, est plena caeci- 
tate, ac ad finalem inferni deducit caliginem ; propter quod 
multi sapientes famosi in hoc mundo damnati sunt, quia veram 

1 [n J. the greater part of f. 83, on which Part ii. begins, is destroyed. V., (in 
margin) 2* distinctio. O., Secunda pars hujus persuasionis. 

? O. om. in infernum. ? O. om. ostendere. 4 O., eruitur. 


5 O. om. vel. 8 O., pervenire non potest. 7 O., una tamen est. 
8 O., et expositio, 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 37 


sapientiam non habuerunt, sed apparentem et falsam, unde se 
aestimantes sapientes stulti facti sunt secundum scripturam. 
Caeterum ! Augustinus loquens de sacra scriptura dicit libro? 
secundo de doctrina Christiana, si alibi est veritas, hic inveni- 
tur; si noxium, hic damnatur. Et vuit? quod ubicunque 
invenerit Christianus Domini sui intelligat esse veritatem, ut 
a principio dictum est^ Et veritas Jesu Christi est sapientia 
sacrae scripturae. Ergo non est alibi veritas, nisi quae in illa 
continetur scientia. Et Ambrosius super Epistolam ad Colos- 
senses dicit, Omnis ratio supernae scientiae et terrenae crea- 
turae in eo est qui est caput et auctor, ut qui hunc novit, nihil 
ultra quaerat, quia hic est perfecta virtus et sapientia. Quic- 
quid alibi quaeritur, hic perfecte invenitur. Cum ergo sacra 
scriptura dat nobis hanc sapientiam quae Christus est, mani- 
festum est quod hic omnis veritas sit conclusa. Caeterum ? si 
alibi dicatur sapientia, tunc si est contraria huic erit erronea, 
nec habebit nisi nomen sapientiae, vel? licet non dicatur con- 
traria est tamen diversa? Sed diversitas, quamvis alibi non 
faciat contrarietatem, hic tamen eam” inducit, sicut patet per 
evangelicam auctoritatem, Qui non est mecum, contra me est. 
Sic de hac sapientia verum est, ut quod illi annexum 
non est, contra illam esse probetur, et ideo Christiano? 
abhorrendum. 


CAPITULUM II? 


Hoc autem manifestius patet consideranti divisionem scien- J., f. 83b., 


" E ü " S 3 ] ;4. almost en- 
tiarum aestimatam !, Nam si nitamur separare scientias ab in tirely wanting 


vicem, non possumusP dicere non theologiam [esse] et scientiam until near foot 


of page. 
1 O. om. Caeterum. ? J., *hoclibro.' O., secundo libro. 
? V., cum velit. O., vult. * O. om. ut— dictum est. 
5 O., Si autem est sapientia huic contraria erit erronea. 
8 O. om. vel—diversa. 7 O. om. eam. 8 J., Christianae. 


9 J., Rubric, Capitulum secundum in quo [osten] ditur [pro] positum descen- 
dendo ad jus canonicum. 

tie, Elaccas OF, Tlaec).). . patent: 11 Q, om. aestimatam. 

1? O., non possumus dicere theologiam ; om. et scientiam—philosophiam. V., 
non possumus dicere non theologiam (2 seg. ). 











38 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


juris canonici et philosophiam; sub unaenim parte philosophiae, 
scilicet sub scientia morali, quam civilem nominavit Aristoteles, 
continetur jus civile, ut inferius enotescet. Canonicum vero 
jus vel a scripturis canonicis nuncupatur, non ab aliis, sicut 
ipsum nomen demonstrat ; quae scripturae canonicae dicuntur 
libri Veteris Testamenti, sicut Decretorum parte prima dis- 
tinctione nona pluries! habetur, et alibi ; aut ab eodem, scilicet a 
canone nuncupantur!, nam canon Graece regula Latine dicitur. 
Et tam jus canonicum quam divinum regularem modum 
vivendi reddere comprobatur. Caeterum jus canonicum tota- 
liter fundatur super auctoritate scripturae et expositorum ? ejus, 
sicut clarius patet per totum corpus Decreti et Decretalium. 
Nam aut? pro constitutionibus canonum * allegantur auctori- 
tates? expositorum sacrae scripturae, ut Augustini, Hieronymi, 
Gregorii, Ambrosii, Isidori, Cypriani, Hilarii et aliorum, aut 
sacri$ et summi pontifices pro suis statutis inducunt auctoritates 
et exempla Novi et Veteris Testamenti; et ideo hoc jus non 
est nisi explicatio voluntatis Dei in scriptura. ltem jus can- 
onicum vocatur jus’ ecclesiasticum, quo regitur in spiritualibus 
Dei Ecclesia tam in capite quam in membris. Sed nihil aliud 
sonat haec? scriptura nisi hoc regimen. Praeterea jus naturale 
continetur in sacra scriptura, sicut docetur in principio Decreti, 
sed quaecunque moribus recepta sunt vel scriptis comprehensa, 
si naturali juri fuerint adversa, vana et irrita sunt habenda, ut 
parte prima distinctione octava continetur. Et ideo jura can- 
onica non possunt esse aliena a jure divino, immo de fontibus 
illius oportet ea derivari. Et jus commune vel est divinum 
velhumanum. Divinum est, quod sensu ?? et spiritu Dei alla- 
tum est mundo in sua scriptura; humanum, quod sensu 
hominis est adinventum. Sed constat Ecclesiam regi! sensu 
et spiritu divino, et ideo jure divino quod sacris literis includitur, 
et certum est Ecclesiam regi jure canonico. Quapropter id 


1 O. om. pluries ; after habetur, O. has aut canones nuncupantur, 


? O., expositore ; om. sicut—decretalium. — ? V., dum, 3 O., om. canonum. 
5 O., auctores sacr: scripture ut Augustinus et alii ; om, Hieronymi—et aliorum. 
5 O. om. sacri et. 7 O. om. jus. 5 O. om. haec. 


9. O., in principio Decreti manifeste, omitting rest of sentence. 
10 O. om. sensu et. 
1 O., regi jure canonico, omitting intermediate words, 


PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 39 


jus est divinum de thesauro sacrae scripturae eruendum. Et 
hoc manifestum est consideranti partes juris canonici. Nam! 
ordinat? gradus ecclesiasticorum officiorum, vel sacramenta 
Dei determinat, vel forum conscientiae discutit, aut causas 
ecclesiasticas descindit. Sed horum omnium radices et ipsa 
stipes erecta apud sacram scripturam reperiuntur; rami 
vero penes expositores ejusdem, ut in canonum? corpore 
folia flores et fructus salutiferi capiantur *, Nam sermonis? 
canonici suavis ornatus foliis comparatur? secundum scriptu- 
ram, florum autem et fructuum utilitas sub propria metaphora 
praedicta quatuor comprehendit. Et ideo canones non sunt 
nisi culmi? segetum aurei, et palmites uvarum maturitio per 
virtutem scripturae suae offerendi. Quoniam igitur ita est 
jus canonicum sub potestate scripturae in uno corpore contin- 
etur, sicut unius? arboris corpus ex radicibus et stipite, ramis, 
floribus et fructibus constituitur. 


CAPITULUM III 


Quod autem philosophiae potestas non sit aliena a Dei sapi- 
entia sed in ipsa conclusa, manifestandum est in! universali et 
particulari. Nuncautem per auctoritates et exempla et rationes 
communes hoc declarato, deinceps uberius explicabitur ad 
quatuor vel quinque partes philosophiae descendendo juxta 
singularum scientiarum et artium potestatem . Si enim a 
philosophis tanquam injustis possessoribus rapere debent 
Christiani utilia, quae in libris eorum continentur, sicut !! tetigi 


a principio per sententiam Augustini, patet quod philosophia f. 84 of J. 
begins here ; 
it is as imper- 


est condigna et propria!” sacrae veritati. Et? in eodem libro 


1 Q., nam vel. ? V, O., ordinant. 3 Q., in canone. 
3 O., capiuntur, 5 O., sermones. 5 O., comparantur. 
7 J., cubii. oF Up Abboee 

, J*29 


9 J., Rubric: Capitulum tertium in quo ostenditur propositum descendendo ad 
philosophiam et hoc per sententias beati Augustini principaliter. 

1? O. om. in universali 

1 O., sicut dicit Augustinus. 

J3 Q., Et iterum in libro octavo de doctrina Christiana. 





artium potestatem, 


n 
[E 


O., om. et propria, 








fect as the 
preceding leaf, 


40 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


4 


dicit quod philosophorum aurum! et argentum non ipsi insti- 
tuerunt, sed de quibusdam quasi metallis divinae providentiae, 
quae ubique infusa? est, eruuntur, quod praefiguratum fuisse 
ostendit dicens, *Sicut Aegyptii? vasa atque ornamenta de auro 
et argento et vestem, quae ille populus* exiens de Aegypto 
sibi potius tanquam ad usum meliorem vindicavit, sic doc- 
trinae gentilium liberales disciplinas usui veritatis aptiores et 
morum praecepta utilissima continent, deque ipso Deo colendo 
nonnulla? inveniuntur apud eos, quod eorum tanquam aurum 
et argentum debet ab eis auferre Christianus ad bonum 
usum praedicandi Evangeli?' Et hoc explicat in omnibus 
humanis tractatibus quae vel sunt moralia vel historialia, vel 
artificialia, vel naturalia, vel logicalia et grammaticalia. Nam 
pro moralibus dicit, * Vestem quoque illorum 5, id est hominum 
quaedam instituta, sed tamen accommodata humanae societati, 
qua in hac vita carere non possumus, in usum convertenda 
Christianum " [habuere licuerit] De historialibus dicit, * His- 
toria gentilium plurimum nos adjuvat ad sanctos libros in- 
telligendos. Nam? et per Olympiadas et consulum nomina 
multa saepe quaeruntur a nobis, et ignorantia? consulatus quo 
passus est Dominus nonnullos errare coegit, ut putarent quad- 
raginta annorum et sex aetate passum Dominum, quia per tot 
annos aedificatum templum esse dictum est a Judaeis, quod 
imaginem dominici corporis habebat, Et istud manifestum 
est per loca quasi innumerabilia in Novo et Veteri Testamento*. 
De aliis vero considerationibus humanis, tam artificialibus quam 
naturalibus, dicit, * Artium autem caeterarum, quibus aliquid 
fabricatur, vel quod post operationem remanet, ut domus, 
scamnium !, vas et hujusmodi, vel medicina et agricultura et 
gubernatio !, vel quorum omnis effectus actio est, sicut salta- 
tionum, cursionum, luctaminum ?': harum autem cognitio 


1 O., aurum sap'entiae. 2 O., est effusa. ? V., episcopi Aegyptii. 
4 V., philosophus ; O., populus. ? O., nulla; O. om. quod eorum— Evangelii. 
6 V. O., quorum illorum. 7 O., Christianum debet. 


8 O. om. Nam et—Testamento. In J. this passage is destroyed, in V., in- 
correctly transcribed. 

9 V., ignoramus consulatus quod. 

1 V. scannu, J., stramium, O., domus et hujusmodi. 

1 Q, om. et gubernatio. I2 (), om. luctaminum. 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 41 


usurpanda est ad judicandum ne omnino nesciamus quid 
scriptura velit insinuare, cum de his artibus aliquas figuratas ! 
locutiones ? inserit, et licet large sumere? naturalia, ut sub eis 
medicinalia contineantur 5, et quae agriculturae sunt. Nam de 
rebus naturalibus istae scientiae constituuntur, atque sunt 
duae de octo praecipuis naturalibus, ut inferius elucescet. 
Tamen universaliter? pro omnibus naturalibus dicit, ‘Benignam 
sane operam faceret pro sacra scriptura, qui proprietates tem- 
porum et locorum, lapidum et caeterarum rerum inanimatarum, 
plantarum et animalium colligeret! Et pro logicalibus dicit 
primo, quod disputationis disciplina ad omnia genera quaes- 
tionum, quae in literis sanctis sunt penetranda et dissolvenda, 
plurimum valet. Et alias? in eodem dicit, quod secus est de 
logica et aliis scientiis. Nam de eis pro theologia possunt 
quaedam necessaria colligi et condigna, sed Non video, ut ait, 
utrum hoc possit fieri de logica, quia ipsa per totum textum 
scripturarum colligitur nervorum vice. Atque in libro tertio? 
de ordine disciplinae dicit, quod ad scientiam sacram nullus 
debet accedere sine scientia? potentiae logicalis. De gram- 
maticalibus vero assumendis ad sacra, fere secundus tertius 
et? quartus liber per totum hortantur. Et Hieronymus super 
Epistolam ad Titum, loquens de utilitate grammaticae respectu 
theologiae prae multis aliis scientiis dicit, Grammaticorum 
doctrina potest et proficere ad vitam dum fuerit in meliores 
usus assumpta, de qua magna et plura in sequentibus ? sunt 
ponenda?*. Sed de mathematicis dicit Cassiodorus in suo libro 
de hac scientia, ' Has scientias quatuor,scilicetgeometriam,arith- 


meticam, astronomiam, musicam,cum sollicita mente revolvimus, i 84b E 
. . . * begins here, 
sensum acuunt, limumque H ignorantiae detergunt, et ad illam dene. halt 


speculativam?? contemplationem, Domino largiente, perducunt, ?hnest entirely 
wanting. 





1 j., figuras. V., signatas. O., aliquas facit figuras. 
9 
2 (0L 


om. locutiones inserit—tamen universaliter. 3 V., sumendo, 
4 J., continentur. 5 O. om. primo—aliis scientiis. 
$ J., alias. V., aliquis. Ge Oe, 20: 


5 O., sine scientia logicali ; omitting what follows as far as ponenda. 

9 J. omits et. 

10 J., ‘se quaestionibus,’ the last word being altered to ‘quae sequuntur,’ 
11 'J., lumenque. O., limamque. V., limumque. 

1? O,, divinam. 








42 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. - 


quas merito sancti patres legendas persuadent!, quoniam ex 
magna parte per eas appetitus a carnalibus rebus extrahitur, 
et faciunt desiderare quae solo animo largiente? corde possumus 
respicere, Sed? haec copiose manifestabuntur suo loco. Et si 
de his ita se habet, multo fortius metaphysicalia sunt consona 
colloquiis divinis: Nam loco unius partis theologiae apud 
philosophos metaphysica est, quae cum philosophia morali 
ideo ab eis scientia divina et theologia physica vocatur, ut 
patet ex primo Metaphysicae Aristotelis et undecimo et ex 
nono et decimo Metaphysicae Avicennae. Nam de Deo et 
angelis et hujusmodi divinis multa considerat, et sic patet quod 
omnis sapientiae potestatem vindicat sacra scriptura?. Sed 
non solum Augustinus docet praedicta sed hoc multos sanctos 
fecisse commemorat cum quaerit, * Nonne aspicimus quanto 
auro subfarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus doctor 
suavissimus et martyr beatissimus, quanto Lactantius, quanto 
Victorinus * Optatus, Hilarius, ut de vivis taceam, quanto in- 
numerabiles Graeci, quod prior ipse fidelissimus Dei famulus 
Moyses? [fecerat], de quo scriptum est quod eruditus fuerit 
omni sapientia Aegyptiorum °?’ 


CAPITULUM IV.’ 


Non solum quidem beatus Augustinus, sed etiam alii sancti 
asserunt, quod § et iste, et figuratum etiam ostendunt et sanctos 
sicfecisse testantur. Nam Hieronymum? ad magnum oratorem 
censeo? ad praesens vocandum, qui dicit, ‘Quid autem quae- 


1 OQ. om. quas— persuadent. ? O. om. animo largiente. 
? O. om. Sed haec copiose—sacra scriptura.* * V., Victorius Aptatus. 

5 V. om. fecerat. 

O. om. reference to Lactantius and Hilarius, and generally condenses the 
passage. 

7 J., Rubric: [Capi]tulum quartum, in quo idem ostenditur per Hieronymum et 
Bedam. 

8 O. om. quod—testantur. 

? O., Hieronymus—dicit ; O. begins the quotation with Si scripturas, ends it 
with gentilium libris, condensing the remainder, and shifting the reference to 
Epimenides, and Menander to end of chapter. 

10 V., Senteo. 


6 








PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 43 


ris? cur in opusculis nostris secularium literarum interdum 
ponamus exempla, et candorem Ecclesiae ethnicorum sordibus 
polluamus? Responsum breviter habeto. ^ Nunquam hoc 
quaereres, nisi te totum Tullius possideret; si scripturas 
sanctas legeres, si interpretes earum omisso! Vulcatio evolveres. 
Quis enim nesciat et in Moyse ac prophetarum voluminibus 
quaedam assumpta de gentilium libris, et Solomonem philo- 
sophis Tyri et proposuisse nonnulla et aliqua respondisse? 
Unde in exordio Proverbiorum commonet, ut intelligamus 
sermones? prudentiae? versutiasque verborum, parabolas et 
obscurum sermonem, dicta sapientum et aenigmata quae pro- 
prie dialecticorum * et philosophorum sunt. Sed et Paulus 
apostolus Epimenidis poetae usus versiculo est, scribens ad 
Titum, Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres 
pigri In alia quoque epistola Menandri? ponit senarium, 
Corrumpunt bonos mores confabulationes pessimae. Et apud 
Athenienses in Martis Curia disputans Aratum testem 
vocat, Ipsius enim et genus sumus, quod est Graece clausula ® 
versus heroici. Ac ne parum hoc esset, ductor Christiani 
exercitus et orator invictus pro Christo causam agens etiam 
inscriptionem fortuitam arte torquet in argumentum fidei. 
Didicerat enim a vero David extorquere de manibus hostium 
gladium, et Goliae superbissimi caput proprio mucrone trunc- 
are. Legerat enim in Deuteronomio Domini voce prae- 
ceptum, mulieris captivae radendum caput, supercilia, omnes 
pilos et ungues corporis amputandos, et sic eam habendam 
conjugio. Quid ergo mirum, si et ego sapientiam secularem 
propter eloquii venustatem et verborum pulchritudinem de 
ancilla atque captiva Israeliten facere cupio? et si quid in ea 
mortuum est idolatriae voluptatis erroris libidinum vel prae- 
scido? vel rado, et mixtus purissimo corpori vernaculos ex ea 
genero? Domino Sabaoth, labor meus in familia Christi 
profici. Julianus Augustus septem libros in expeditione 
Parthica adversus Christum  evomuit; si contra hunc 


1 V., emissio, ? J., symonis, V., sermonis. 
3 f. prudentem, — V., versutias verborumque parabolas. 
1 J., deabeticorum. ? J., Menandi. '"V., Menandum. $ j., clasula. 


7 V., Israelitae. 8 J.,praecido. ~ * V., generatio. 


f. 85 of J. 
begins here, 
imperfect like 


preceding 


leaves, 


44 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


scribere tentavero puto interdicis mihi ne rabidum canem 
philosophorum et Stoicorum doctrinis, id est Herculis clava! 
repercutiam?' Et inducit ad hujusmodi probationem prophetas 
et omnes doctores famosos a principio Ecclesiae qui philoso- 
phorum doctrinis fidem Christi persuaserunt principibus et 
infidelibus ac roboraverunt multipliciter. Et Beda super 
librum Regum dicit quod liberalium scientiarum utilia? quasi 
sua sumere licet Christianis ad divina. Alioquin Moyses et 
Daniel sapientia et literis? Aegyptiorum et Chaldaeorum non 
paterentur erudiri. Item in libro* de factura templi dicit Sol- 
omonem cum suis servis significare? Christum, et Hiram cum 
suis designare? philosophos et sapientes de gentilibus, ut tem- 
plum Dei, hoc est Ecclesia, non solum sapientia apostolica sed 
philosophorum construeretur. Et dicit? scriptura, Servi Hiram 
doctiores erant servis Solomonis ad caedendum?*. Quia, ut 
dicit Beda super hoc$, gentiles ab errore conversi atque ad 
veritatem Evangelii transformati melius ipsos gentium errores 
noverant, et quo certius noverunt, eo artificiosius hoc expug- 
nare atque evacuare didicerunt. Paulus Evangelium quod 
per revelationem didicerat melius novit. Sed Dionysius melius 
revincere poterat falsa Athenarum dogmata, quorum cum 
erroribus similibus? argumenta a puero noverat, et ideoSolomon 
dicit, Scis enim quod non est in populo meo vir qui noverit 
ligna caedere sicut Sidonii. Haec et hujusmodi multa allegat 
venerabilis Beda, et multi alii, sed haec nunc sufficiant. 


CAPITULUM V. 


Causae autem quare sancti sic affirmant? quod quaerimus, 
et figuratum fuisse declarant et a sanctis effectui mancipatum 
denunciantH, possunt assignari. Primo propter hoc quod 
ubicunque veritas invenitur, Christi judicatur, secundum 


1 V., clausula. ? O. om. utilia. ? O. om. et literis. 
4 O. om. in libro. 5 O., figurare. 9 O., significare. 
7 O. om. Et dicit—caedendum. 

8 O, om. ut dicit—hoc. 9 O. om. similibus. 


10 J., affirmant et figuratum fu... 
11 (), om. et a sanctis—denunciant, 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA. AFFINITAS. 45 


sententiam! et auctoritates Augustini? superius allegatas: 
secundo?, quamvis aliquo modo veritas philosophiae dicatur 

esse eorum, ad hanc tamen habendam primo lux divina 
influxit in animos eorum, et eosdem superillustravit. Illum- 

inat enim omnem hominem venientem in hunc mundum, sicut 

dicit scriptura, cui sententiae ipsi philosophi concordant. 

Nam ponunt intellectum agentem et possibilem. Anima 

vero humana dicitur ab eis possibilis, quia de se est in 
potentia ad scientias et virtutes et eas recipit aliunde. Intel- 

lectus agens dicitur, qui influit in animas nostras illuminans 

ad scientiam et virtutem, quia licet intellectus possibilis possit 

dici agens ab actu intelligendi, tamen sumendo intellectum 
agentem, ut ipsi sumunt, vocatur influens et illuminans 
possibilem ad cognitionem? veritatis. Et sic intellectus 

agens, secundum majores philosophos, non est pars animae, 

sed est substantia intellectiva alia et separata per essentiam 

ab intellectu possibili. Et quia istud est necessarium ad 
propositi persuasionem, ut ostendatur quod philosophia sit 

per influentiam divinae illuminationis, volo istud efficaciter 
probare, praecipue cum magnus error invaserit^ vulgus 
philosophantium in hac parte, necnon multitudinem magnam 
theologorum, quoniam qualis homo est in philosophia, talis in 
theologia esse probatur. Dicit igitur? Alpharabius in libro de 
intellectu et intellecto, quod intelligentia? agens, quam? nomi- f. 85b of J. 
navit Aristoteles in tertio tractatu suo de Anima,non est x eam 
materia, sed est substantia separata. Et Avicenna quinto de preceding 
Anima et nono? Metaphysicae idem docet. Necnon ipse cae Se 
Philosophus dicit quod intellectus agens est separatus 2 MS 
possibili et immixtus. Item vult quod intellectus agens sit 
incorruptibilis secundum esse et substantiam, quoniam dicit 

ipsum differre a possibili penes incorruptionem. Sed possibilis 

est incorruptibilis secundum substantidm et corruptibilis ! 
secundum esse, propter separationem ejus. Ergo agens 


- 1 O., sententias. ? O., om. Augustini. 3 O., idcirco, 
3 V, J., illuminationes. O., illuminans. 9 J., congre[g]ationem (szc). 
6 J., invaserit error. 7 O., enim. 
8 O., intellectus agens quem. 9 O., decimo. 


1 O., corruptibilis. V., corporalis. 





46 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


secundum esse et substantiam erit incorruptibilis, qua- 
propter non erit pars animae, quoniam tunc secundum esse 
suum in corpore corrumperetur quando separaretur. Et dicit 
quod se habet ad possibilem sicut artifex ad materiam, et 
sicut lux solis ad colores. Artifex autem! est extra materiam 
in qua? agit, et separatus per essentiam ab ea. Similiter lux 
solis expellens tenebras a coloribus? et aliis rebus separata * est 
per essentiam ab eis, et advenit aliunde. Dicit etiam quod 
intellectus agens scit omnia et semper in actu, quod nec 
animae rationali? nec angelo convenit, sed soli Deo. Item si 
esset pars animae, tunc anima sciret idem per agens, et 
ignoraret per possibile, quia agens est in actu quale est 
possibile in potentia, ut Aristoteles testatur® Item a digniori 
parte magis habet res denominari, ergo magis dicetur sciens 
per agentem, quam ignorans per possibilem ante inventionem 
et doctrinam. Si’ dicatur quod agens, licet sit pars animae, 
non tamen est actus et forma corporis sicut possibilis, et ideo 
homo habet operationes possibilis et non agentis, hoc est 
contra definitionem animae, qua dicitur quod anima est actus 
corporis physici Nam si una pars ejus tantum est actus, 
quod forma corporis tunc male datur differre animae totalis, 
et absolute et simpliciter per actum corporis, et ideo tunc 
debet excipi illa pars quae non est actus corporis, sicut ipse 
Aristoteles in principio secundi libri, quando ponit aliquas 
partes animae esse non solum actus corporis totius, sed 
partium ejus, ut sensitivam et vegetativam, excipit intellectum, 
quem negat esse actum et perfectionem partis corporis, quia 
non est alligatus organo sicut caeterae partes animae". Et? ad 
hoc expressius intimandum, dicit quod? intellectus est in cor- 
pore sicut nauta in navi, quoniam ad hoc quod non est alligatus 
alicui parti, sicut nec nauta navi, licet? sit actus et perfectio 
totius? Nauta tamen non est navis? perfectio, sed motor 
tantum. Item?! tunc componetur anima ex substantia separata 


1 O., enim. ? O., quam. ? O., corporibus ; om. et aliis rebus. 
* O., separatus. 5 O. om. rationali. — 5 O. om. Item si—testatur. 

7 O. om. Si dicatur— partes animae. 8 O., Item Aristoteles dicit quod 

9? O. om. licet—totius. 0 QO, om. navis. 


1l (Q, om. Item tunc—speciei oppositae. 








PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 47 


et conjuncta, sed hoc est impossibile. Nam intelligentia, sive 
angelus, et anima differunt secundum speciem penes unibile 4 
et non unibile, et ideo anima non componetur ex aliquo quod 
est actus corporis, et ex aliquo quod non est tale. Nam species 
una non componitur ex aliquo alterius speciei oppositae. 
Cum ergo haec sententia? sit consona veritati, et textus 
Philosophi hoc evidenter praetendat atque ejus? expositores 
maximi * ipsum sub hac forma * declarant, et? haec verba agens 
et possibilis sunt a Philosopho non a sanctis accepta, longe 
melius est secundum Philosophi sententiam agentem intel- 
lectum penitus dicere substantiam separatam ab anima per 
essentiam. Non enim est dubium experto in philosophia 
quin haec sit sua sententia, et in hoc omnes sapientes antiqui 
experti concordant. Nam universitate Parisiensi convocata, 
bis vidi et audivi venerabilem antistitem dominum Gulielmum 
Parisiensem Episcopum felicis memoriae coram omnibus sen- 
tentiare quod intellectus agens non potest esse pars animae ; 
et dominus Robertus Episcopus Lincolniensis et frater Adam 
de Marisco et hujusmodi majores hoc idem firmaverunt. 
Oualiter vero refellantur quae hic objici possunt, manifesta- 
bitur in opere principali, cum de naturalibus fiet sermo. 
Verumtamen ne? cavillator aliquis a latere insurgat, allegans 
illud quo vulgus decipitur, dico quod cum Aristoteli impon- 
antur haec verba, * Quoniam autem in omni natura est aliquid 
quod agat et aliquid quod patiatur ita et in anima, primo? 
respondeo quod multoties falso translatum est, ct pluries 
obscure. Nam cum tertio Coeli et Mundi dicatur quod 
circulus et figura orbicularis replent locum, istud est falsum, 
ut sciunt experti in naturalibus et geometricis, sicut Averroes 
demonstrat ibidem. Et quod tertio Meteororum dicitur? quod 
iris non ex luna nisi in 50 bis, et hoc est iterum falsum. 
Nam experientia docet quod quandocunque luna sit plena et 
pluat, nec ipsa sit nubibus co-operta, accidit iris. Et sic sunt 
multa alia falso translata, cujus causa patebit ex tertia parte 


, ‘unibile [altered from ‘unile’] et non . . . V., inibile. 

, sententiam [szc]. ? O. om. ejus. * O. om. maximi—forma. 
. om. thirteen and a half lines resuming with Ne cavillator. 

. om, cum. 7 O., imponuntur, $ O,, immo. X O., dicitur de iride. 


"e 
2j. 
50 
Sr 


f. 86 of J. 
begins here ; 
as in the pre- 
ceding leaves, 
the whole of 
first few lines 
are lost, and 
more than half 
of all the re- 
maining lines 
except the 
last 8 or 10; 
only the last 
5 are com- 
plete. 


AM OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


hujus operis, cum! fiet mentio de vitiis translatorum!; sed longe 
plura sunt obscure et non intelligibiliter translata, in quibus 
quilibet? alii potest contradicere. Et in hoc loco accidit 
utrumque vitium vel saltem secundum, quod probo per ipsum 
Aristotelem. Nam ipse dicit secundo Physicorum, quod 
materia non coincidit cum aliis causis in eodem secundum 
numerum, ergo in nulla natura sunt simul agens et materia, 
ergo nec in anima. Si igitur ad literam teneatur textus male 
translatus, tunc omnino falsus est, et contra Aristotelem alibi ; 
et non? contradicit sibi tantus auctor. Etqualitercunque con- 
tingat, verbum suum in secundo Physicorum est verum et ab 
omnibus concessum ; ergo sermo suus tertio de Anima est 
falso translatus, vel indiget expositione. Nam nihil aliud 
intendit nisi quod in anima et* in operatione animae* requir- 
antur? duo, scilicet agens et materia, sicut in omni natura. Id 
est, in omni operatione naturae duo exiguntur, scilicet efficiens 
et materia, et illud est verum ; sed agens est semper aliud a 
materia, et extra eam secundum substantiam, licet operetur in 
eam. Caeterum possumus aliter hunc locum consolari. Nam 
Aristoteles quarto Physicorum dicit quod octo modi sunt 
essendi in aliquo, quorum unus est ut movens est in moto, 
quia movens seu agens est secundum virtutem suam in 
materia mota’, licet non secundum substantiam. Et sic agens? 
est in omni natura in quam ? operatur, et itain anima. Et sic 
nullo modo sequitur quod intellectus agens sit pars animae, 
ut vulgus fingit. Et haec sententia est tota fidelis, et a sanctis 
confirmata ; sciunt ? enim omnes theologi, quod !? Augustinus 
dicit in Soliloquiis et alibi, quod soli Deo est anima rationalis 
subjecta in illuminationibus et influentiis omnibus principali- 
bus. Et quamvis angeli purgent mentes nostras et illuminent 
et excitent multis modis, et sint ad animas nostras sicut stellae 
respectu oculi corporalis, tamen Augustinus ascribit Deo in- 
fluentiam principalem sicut soli influentia luminis cadentis 
per fenestram ascribitur, et angelus aperienti fenestram com- 


1 O. om. cum—translatorum. . ? O., quilibet ; V., cuilibet. 

? O, om. non. 4 O., scilicet in operatione ; om. animae. 

5 O., requiruntur. 6 O., ea. " O., sua. 

8 O. om. agens. 9 O., qua, 10 Q. om. sciunt—quod. 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 49 


paratur, secundum Augustinum in glossa super illud! Psalmi, 
Da mihi intellectum. Et quod plus est, vult pluribus locis 
quod non cognoscimus aliquam veritatem nisi in veritate 
increata et in regulis aeternis, et hoc saltem habet? intelligi 
effective et per influentiam ; licet Augustinus non solum hoc 
velit, sed aliud innuit in verbis suis, propter quod quidam 
posuerunt? eum majora hic sentire, ut scitur communiter. 
Quae omnia attestantur in hoc quod agens principale illu- 
minans et influens intellectum possibilem est substantia sepa- 
rata, hoc est ipse Deus. Cum igitur Deus illuminaverit animas 
eorum in percipiendis veritatibus philosophiae, manifestum est 
quod eorum labor non est alienus a sapientia divina. 


CAPITULUM VI. 


Tertia causa propter quam sapientia philosophiae reducitur 
ad divinam est quia non solum mentes eorum illustravit 
Deus ad notitiam sapientiae acquirendam, sed ab eo ipsam 
habuerunt, et eam illis revelavit, praestitit^ et dedit. Omnis 
enim sapientia a Domino Deo est sicut dicit auctoritas 
scripturae, quia, ut ait Apostolus, quod notum est Dei mani- 
festum est in illis, Deus enim illis revelavit*, Et Augustinus 
dicit super Johannem quod eis praestitit °, et summus Philo- 
sophus Aristoteles in libro Secretorum asserit manifeste totam 
philosophiam fuisse a Deo datam et revelatam. Et unus de 
maximis philosophorum *, scilicet Marcus Tullius, primo de 
Quaestionibus Tusculanis quaerit, Philosophia quid est nisi ut 
Plato donum, ut ego?, inventum Dei? Unde etiam dicit 
. quod nec poeta grave plenumque carmen sine coelesti aliquo 
mentis instinctu? effudit. Et Augustinus octavo de Civitate 
Dei docet et approbat quod Socrates pater philosophorum 
magnorum firmavit, quod non potest homo causas rerum 
Scire nisi in luce divina, et per donum ejus, et quilibet potest 


1 O. om. super illud, 2 jJ., habet. V., habent. 

? J., imposuerunt. * O. om. praestitit et dedit—Deus enim illis 
5 O., praestitit sapientiam. revelavit. 

$ ©, om. summus philosophus. 7 O., philosophis. 

8 O., ut ego credo. 9? O., instructu, 


SUPP. VOL, E 


f. 87 of J. 
which begins 
here is very 
imperfect, 


only the last 


few lines being 
complete ; 

the upper lines 
are entirely 
wanting. 


50 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


per se experiri quod nihil primo ab homine invenitur, quod 
sit de potestate philosophiae. Et pono!exemplum in minimo ; 
quoniam licet universalia Porphyrii sint apud eum fere? suffi- 
cienter explicata, et alibi per logicam et metaphysicam et 
naturalem philosophiam et perspectivam? sufficienter* ex posita, 
tamen non est homo ita bene studiosus quin oportet quod 
doctores multipliciter habeat et per longa tempora audiat et 
studeat antequam sciat totam veritatem universalium. Et 
nullus vix ante mortem haec sufficienter? cognoscit, quantum- 
[cun]que habeat doctores®, quod patet propter? discordiam 
omnium in hac parte; quia aliqui ponunt ea sola in anima, 
aliqui? solum extra, aliqui secundum esse in rebus, sub ratione 
tamen universalis in anima. Et Avicenna ostendit super 
Porphyrium sextum universale ei defuisse et ipsum plures 
falsitates dixisse?. Si ergo ignorantia horum est apud quem- 
libet, quamvis per totam vitam suam studeant in libris philo- 
sophorum, et licet doctores habeant solemnes, multo magis 
quilibet homo ignorabit haec, et nunquam per se inveniret 
horum veritatem sine libris et doctoribus. Quapropter necesse 
est horum veritatem a principio fuisse homini revelatam. Si 
etiam aliquis quantumcunque sciens universalia tradidisset 
oblivioni librum Porphyrii et omnia quae necessaria sunt 
universalibus sciendis, et non posset libros vel doctores 
habere, impossibile esset quod unquam ? veritatem univer- 
salium explicaret. Loquor de universalibus secundum eorum 
esse, verum sicut metaphysicus habet considerare, non solum 
secundum puerilem doctrinam Porphyrii et secundum logicae 
rationem. | Quapropter quilibet potest per se considerare quod 
revelatio necessaria est in hac parte; et cum haec sint puerilia 
et minima, multo fortius erit hoc in tota sapientia philosophiae. 
Quod autem a Deo et quod ipse revelavit et praestitit et dedit, 
oportet quod suae sapientiae sit omnino conforme, 


'1 V., pone. ? O. om. fere. 
? O. om. et perspectivam. 4 O., sufficientissime, 

«> O. om. haec sufficienter. 8 O. om. quantumcunque— doctores. 
7 J., per. 8 O., aliqui extra, aliqui medio modo. 


9 O. much condenses remainder of chapter ; see rst ed. 
2 J., unquam.  V., nunquam. 1 J., et loquor. 








PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 51 


CAPITULUM VII. 


Caeterum et totus! philosophiae decursus consistit ut per 
cognitionem creaturae ? cognoscatur Creator, cui propter rever- 
entiam majestatis et beneficia? creationis et conservationis et 
futurae felicitatis serviatur in cultu honorifico et morum 
pulchritudine et legum utilium honestate, ut in pace et justitia 
vivant homines in hac vita. Philosophia enim speculativa 
decurrit usque ad cognitionem creatoris per creaturas, et 
moralis philosophia morum honestatem, leges justas et cultum 
Dei statuit, et persuadet de futura felicitate utiliter et 
magnifice secundum possibile* philosophiae. Haec sunt certa 
discurrentibus per omnes partes philosophiae principales, 
sicut. sequentia docebunt. Cum igitur haec sint omnino 
necessaria Christianis et omnino consona sapientiae Dei, 
manifestum est quod philosophia necessaria [est] legi divinae 
et fidelibus in ea gloriantibus. 


CAPITULUM VIII. 


Item omnes sancti et sapientes antiqui in suis ex positionibus 
sensum literalem colligunt ex naturis rerum et proprietatibus 
earum, ut per convenientes adaptationes et similitudines 
eliciant sensus spirituales. Quod declarat Augustinus in 
libro de Doctrina Christiana secundo, ponens exemplum de 
verbo Domini dicentis apostolis?, Estote prudentes sicut 
serpentes et simplices sicut columbae. Nam voluit Dominus 
per hoc, ut ad similitudinem serpentis totum corpus exponentis 
pro defensione capitis?, apostoli et apostolici viri se et sua 
darent pro Christo capite suo et pro fide ejus?. Et propter hoc 
omnis creatura in se vel in suo simili vel in universali vel 
in particulari, a summis coelorum usque ad terminos eorum 
ponitur in scriptura, ut sicut Deus fecit creaturas et scripturam, 

1 O., totius. ? O., suae creaturae. ? O., beneficium. 


* O., secundum quod possible est. 5 O. om. Apostolis, 
? q P P 
$ O. om. capitis. : 7 O., sua, 


f. 87b of J. 
begins here, 
very imperfect 
except in the 
last few lines. 


52 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


sic voluit ipsas res factas ponere in scriptura ad intellectum 
ipsius tam sensus literalis quam spiritualis. Sed tota 
philosophiae intentio non est nisi rerum naturas et pro- 
prietates evolvere, quapropter totius philosophiae potestas 
in sacris literis continetur; et hoc maxime patet, quia longe 
certius ac melius et verius accipit scriptura creaturas quam 
labor philosophicus sciat eruere!, Quod pro infinitis exemplis 
pateat in iride ad praesens. Philosophus Aristoteles suis 
obscuritatibus nos perturbat, nec aliquid quod dignum sit 
valemus per eum intellizere; nec mirum, cum Avicenna ejus? 
praecipuus imitator?, princeps et dux philosophiae post? eum, 
ut super capitulum Aristotelis de Iride tertio Meteororum 
dicit commentator?, fateatur se naturam iridis non bene 
agnovisse. Et causa hujus est quia philosophi causam 
finalem iridis ignoraverunt, et ignorato fine, ignorant * ea quae 
ad finem sunt, quia finis imponit necessitatem his quae ad 
finem ordinantur, ut Aristoteles vult secundo Physicorum. 
Causa vero finalis iridis est dissipatio humiditatis aqueae, 
sicut patet ex libro Genesis, unde semper in apparitione iridis 
est nubium resolutio in stillicidia infinita, et consumuntur 
aqueae humiditates tam in aere quam in mari et terra ; quia 
una pars iridis cadit in sphaeras aquae et terrae. Consumptio 
vero aqueae? humiditatis? non potest esse per iridem nisi 
propter radios solis facientes eam, nam per varias reflectiones 
et fractiones congregantur radii infiniti, et congregatio radiorum 
est causa resolutionis et consumptionis aquarum, et ideo iris 
generatur per reflectiones multiplices. Non enim possunt radii 
congregari nisi per fractionem et reflectionem, ut postea suo 
loco scietur?. Ex scriptura igitur" Geneseos cum dicitur, 
Ponam arcum meum in nubibus coeli, ut non sit amplius dilu- 
f. 88 of J. vium super terram, accipitur causa finalis ipsius iridis, ex qua? 
posins be} investigari potest causa efficiens et modus generandi iridem, 
the first few qui modus non fuit notus philosophis sufficienter, secun- 
lines, and only 


the last few ; SUY 
are complete, — ! J. O., eruere. "V., enarrare. ? O. om. ejus—imitator, 


3 O. om. post eum—commentator. 

4 J., *... anturea quae. O., ignorantur, 

5 O., aquae. . 8 O., patebit., om. suo loco, 
7 O, om. igitur, 8 O., quo, 








PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 53 


dum quod libri eorum nobis manifestant. Et ita est 
de omni creatura. Impossibile enim est quod homo sciret 
veritatem creaturae ultimam, secundum quam accipitur in 
scriptura, nisi fuerit specialiter a Deo illustratus. Nam 
creaturae accipiuntur ibi propter veritates gratiae et gloriae 
eliciendas, quas philosophi nesciverunt, et ideo ad potestatem 
ultimam sapientiae creaturarum non venerunt, sicut sacra 
scriptura eam in suis continet visceribus. Unde tota philoso- 
phiae virtus jacet in sensu literali sacris mysteriis gratiae et 
gloriae decorata, tanquam quibusdam picturis et coloribus 
nobilissimis redimita, 


CAPITULUM IX. 


Et hoc ultimo confirmari potest per hoc quod eisdem per- 
sonis data est philosophiae plenitudo, quibus et lex Dei, scilicet 
sanctis patriarchis et prophetis a mundi principio. Et non 
solum est necessarium propter articulum qui hic tractatur, sed 
propter totum negotium sapientiae certificandum. Nam impos- 
sibile fuit homini ad magnalia scientiarum et artium devenire 
per se, sed oportet quod habuerit revelationem, qua probata 
nihil debet apud nos dubitari de arcanis sapientiae repertis 
apud auctores, quamvis! nos in illis fuerimus inexperti. Sed 
nullum capitulum sapientiale est tanti laboris sicut est certifi- 
catio hujus rei, eo quod est magnum fundamentum totius 
comprehensionis humanae, atque contrarietates et dubia 
multipliciter intercurrunt?, et oportet auctores et volumina 
abundantius revolvi quam pro aliquo alio articulo, qui in toto 
sapientiae studio valeat reperiri. Dico igitur quod eisdem 
personis a Deo data est potestas philosophiae, quibus et sacra 
scriptura, scilicet sanctis ab initio, ut sic appareat una esse 
sapientia completa hominibus necessaria, Soli enim patri- 
archae et prophetae fuerunt veri philosophi qui omnia sciverunt, 
scilicet? non solum legem Dei, sed omnes partes philosophiae. 
Hoc enim ipsa sacra‘ scriptura nobis satis? evidenter ostendit, 


1 O, om. quamvis—inexperti. ? O., intercurrerunt, 
? O, om. scilicet, * O., nostra, 5 J., satis nobis. 


f. 88b of J. 
begins here 
(imperfect, 
see p. 52). 


54 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


quae dicit Joseph erudivisse principes Pharaonis et senes 
Aegypti prudentiam docuisse, et Moysem fuisse peritum in 
omni sapientia Aegyptiorum. Et Bezaleel! et Aholiab hoc 
demonstrant, qui omni intellectu et sapientia rerum naturalium 
fuerunt illustrati; uno enim flatu Spiritus Sanctus eos illumin- 
avit et docuit totam potestatem naturae in rebus metallicis 
et caeteris mineralibus. Sed et Solomon sapientior omnibus 
praecedentibus et subsequentibus secundum testimonium 
scripturae plenam obtinuit philosophiae potestatem. Et 
Josephus primo? antiquitatum libro dicit quod cum filii Adae 
per Seth fuerint? viri religiosi et ab ipso Deo facti, Deus 
dedit eis sexcentos vivere annos propter gloriosas partes 
philosophiae, in quibus studuerunt, ut quod Deus eis revelavit 
possent experiri per vitae longitudinem. Et addit* quod Noe 
et filii ejus Chaldeos docuerunt partes philosophiae, et quod 
Abraham intravit Aegyptum et docuit Aegyptios. Et postea 
in octavo libro addit, quod nullam naturam inexaminatam 
Solomon praeteriit, sed de omnibus philosophatus est, et 
disciplinam proprietatum earum evidenter exposuit, et tangit 
quomodo descendens ad singula composuerit? quatuor millia 
librorum et quinque; et? adjungit multa quae naturam com- 
muniter operantem scimus nullatenus adimplere. 

Et maximus Aristoteles ipsa veritate coactus dicit in libro 
Secretorum, Omnem sapientiam Deus revelavit suis prophetis 
et justis et quibusdam aliis quos pracelegit, et illustravit spiritu 
divinae sapientiae, et dotavit eos dotibus scientiae. Ab istis 
sequentes viri? philosophi philosophiae principium et originem 
habuerunt, Indi®, Latini, Persae? et Graeci. ~ Ab istis) enim 
habuerunt? et scripserunt artium et scientiarum principia et 
secreta, quia in scriptis ipsorum nihil firmum, nihil reprobum 
invenitur, sed a sapientibus approbatum. Philosophi enim ab 
eis habuerunt omnia et maxime Graeci, quia magis fuerunt 
studiosi, Et Averroes dicit super principium Coeli et Mundi 


1 V., Besleel et Ocliab. O., Beseleel et Eliab. J., Besleel et Ochab. 
? O., primo libro capitulo secundo. 3. J., fuerunt. 

4 O., addidit. 5 O. om. composuerit. 

8 O. om. et adjungit —adimplere. 7 O. om. viri. 

8 O. om. Indi—habuerunt. 9 V., Perses. 











PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 55 


quod in tempore antiquorum ante Aristotelem et caeteros! 
philosophos fuit philosophia completa, ad cujus completionem 
Aristoteles suo tempore aspirabat? Et? in prologo compo- 
sitionis astrolabii Ptolemaei?, et apud Albumasar in majori 
introductorio et alibi et penes alios* habetur multipliciter 
quod Noe et Sem filius ejus multiplicarunt philosophiam, et 
praecipue primogenitus? Sem prevaluit in hac parte. Deinde 
post istos fuerunt viri qui philosophi vocabantur? nomine 
vulgato. Omnes philosophi et poetae famosi* et majores et 
minores fuerunt post Noe et filios suos, et post? Abraham. 
Nam Aristoteles et omnes consentiunt in hoc quod primi 
philosophantes fuerunt Chaldaei et Aegyptii, unde adhaeret 
sententiis patrum Chaldaeorum in undecimo Metaphysicae. 
Et in Aegypto scholasticum studium primo institutum est, ut 
dicit in primo Metaphysicae. Quia licet Noe et filii ejus 
docuerunt Chaldaeos antequam Abraham docuit Aegyptios, 
tamen non fuit studium more scholastico regulariter ita cito 
institutum, sed paulatim crevit ordo ejus et exercitium. 
Quatenus igitur omnis dubitatio tollatur in hac parte, 
videamus decursum et seriem infidelium philosophorum et 
poetarum, et omnium sollicitantium de studio sapientiali, ut 
percipiamus quod post Abraham et praedecessores? suos, quibus 
a Deo omnis” sapientia revelata est, inventi sint singuli qui 
aliquem titulum sapientiae laudabiliter M adepti sunt. Nam 
quamcunque volumus strictius computare, Zoroastres P? invenit 
artes magicas secundum Augustinum vicesimo primo de 
Civitate Dei, et secundum omnes auctores hoc vulgatum est ; 
sed hic fuit Cham filius Noe, ut Clemens libro suo et Magister 
Historiarum et Speculum Historiale conscribunt. Deinde Io, 
quae postea Isis dicta est, dedit literas Aegyptiis, ut Augustinus 
dicit libro de Civitate Dei octavo decimo ; ante cujus tempora 
non fuit secundum Augustinum sapientiae studium literis et 


1 ©., alos: ? V., conspirabat. O., aspirabat. 
? O. om. et in prologo— Ptolomaei. * O., aliquos. 

5 O. om. primogenitus. 

9 O. has hiatus in place of qui philosophi vocabantur. 

" O. om. famosi. 8 O. om. post. 

9 O., decessores. 1? (), om. omnis. 


m 


! O. om. sapientiae laudabiliter. 1? J., Zoroastes. 


56 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


Scriptis pertractatum, quamvis doctrina! verbi Abraham eos 
instruxit. Et haec? Isis, ut Augustinus ait, dicitur fuisse filia 
Inachi, qui fuit primus rex Argivorum, qui regnavit primo 
anno Jacob et Esau nepotum Abrahae, sicut Augustinus et 
historiae confitentur ; quamquam et aliqui? voluerunt quod Isis 
venerit de Aethiopia in Aegyptum regina? et eis literas dedit, 
et multa beneficia contulit, sicut recitat Augustinus. Sed 
tamen ante tempus Inachi non fuit, nec? in ordine regum 
Aegypti in? chronicis reperitur. Eodem tempore fuit Minerva 
aetate virginali apparens, multorum ut ait Augustinus" operum 
inventrix, quae Pallas dicitur, et apud poetas dea sapientiae 
nuncupatur, et Athena vocatur atque Tritonia, ut dicit Augus- 
tinus. Et Isidorus hunc locum esse in Africa, qui Trito 
vocatur, refert octavo libro Etymologiarum, et Plinius quinto 
libro, a quo Pallas dicitur Tritonia, et fuit tempore diluvii et? 
Ogygii regis quod illi ascribitur, quia in Achaia accidit tempore 
ejus, qui secundum Augustinum, Eusebium et Hieronymum, 
ac Solinum libro de mirabilibus? mundi, fuit tempore Phoronei 
filii Inachi. Regnavit autem Inachus quinquaginta annis, 
et Phoroneus ejus filius 611°, cujus tempore facta est repro- 
missio Jacob, sicut patri suo, ut dicit Augustinus Et 
ideo Ogygius! fuit tempore Jacob, unde Solinus dicit 
f. 89 of J. diluvium primum in Achaia fuisse tempore Ogygii ? et Jacob 
begins here, : A 5 9 : AN 

atriarchae, quod diluvium fuit ante diluvium Deucalionis per 


very imperfect 


PU ERA sexcentos annos, ut idem narrat Solinus. Nam ut Hieronymus 
at the foot. et Eusebius narrant, regnante Cecrope ? rege Atheniensium, 


in Se bible sub quo Moyses eduxit filios Israel de Aegypto, fuit Deuca- 


from SCIEN lionis diluvium. Et sub Phoroneo moralis philosophia incepit 
tion of the 7 ; G5 
velum: apud infideles. Nam Augustinus dicit quod sub eo legum et 
judiciorum Graecia clarior facta est institutis. Sed prius 
fuerunt mores et jura vivendi, quod patet per inhibitionem 
sanguinis, et licentiam de esu carnium post diluvium, et de 
1 O, doctrina Abraham instructi fuerunt. ? O. om. haec. 
3:9, alii. * O. om. regina. PROF aut. 
$ J. O., Aegypti in chronicis. V., in chronicis Aegypti. 
7 J., Augustinus libro dicto. —O., libro praedicto. 
8 O. om. et. 9 J., ruralibus. 
T op bs: uj. V., Egigus. | O., Ogigus. oy Egici. (OF Ogicn 
13 Q,, Cicrope primo rege. 15 O. om. eo. 








PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 57 


emptione et venditione apud Abraham pro spelunca duplici, 
et de circumcisione et hujusmodi !, atque sanctitas Abrahae 
et patrum suorum leges honestas et sacras vivendi concludit 
fuisse ab eis edoctas% Et cum minus utiles scientias per- 
fecerunt, non debuit tantorum virorum sapientia scientiam 
morum utilissimam negligere. Deinde primus inter viros 
titulo majoris sapientiae insignitus? fuit Prometheus *, quem 
poetae ferunt de luto formasse homines, quia optimus sapientiae 
doctor? fuisse perhibetur, ut Augustinus dicit decimo? octavo? 
de Civitate Dei. Cujus frater, ut idem ait Augustinus, fuit Atlas 
magnus astrologus; unde occasionem, ut Augustinus refert, 
fabula? invenit ut eum portare coelum confingeret?,quamvis mons 
ejus nomine nuncupetur, cujus altitudine potius coeli portatio 
in opinionem vulgi? venisse videatur, qui in extremis Africae 
maritimis prope Gades Herculis attollitur velut in coelum. 
Sed priores fuerunt filii Noe et Abraham qui fuerunt periti 
astronomi, ut Josephus narrat, et Isidorus libro tertio, et 
Clemens libro primo, hoc? idem de Abraham confitentur ?. 
Nam hi secundum Augustinum floruerunt quando Moyses 
natus est, et Isidorus concordat libro quinto dicens quod Atlas 
fuit sub servitute !? filiorum Israel ante natum Moysen. Atlas 
vero, ut dicit Augustinus, fuit avus maternus Hermetis Mercurii 
majoris, qui magnarum artium peritus claruit, et eas hominibus 
tradidit, propter quod eum tanquam deum post mortem 
venerati sunt, et hic, ut dicit Augustinus decimo octavo libro, 
fuit tempore quo Moyses eduxit filios Israel de Aegypto !!. 
Cujus nepos fuit Hermes Mercurius qui ad differentiam alterius 
dictus est Trismegistus, qui famosus fuit philosophus Aegypti 
et ? partium meridionalium maxime in moralibus, et quae ad 
cultum et divina pertinere noscuntur P, sicut Augustinus docet 
octavo de Civitate Dei; et hic? scripsit ad Asclepium, sicut 
patet in libro de divinitate, qui satis habetur; cujus Asclepii 


! O. om, et de—hujusmodi. ? O., edoctos. 

3 In O. the words zzszezzézs and doctor have been interchanged. 

5 O., Prometha. > O., octavo, £7? decimo octavo. 
8 O., fabulam. 7 O., quod—finxerit, V., quod—confinxerit. 

5 V. O., altitudinem vulgi om. venisse. 9 O. om. hoc—confitentur, 

7 V., virtute. O., servitute, 1 QO, om. de Aegypto. 


1? O. om. et partium meridonalium— noscuntur. 2240 4h00 


f. 89b of J. 
begins here, 
more legible 
than the 
other side. 


58 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


avus fuit Aesculapius primus medicinae auctor apud philo- 
sophos infideles, secundum quod Augustinus recitat octavo 
libro. Sed tamen Isidorus dicit tertio libro Etymologiarum 
quod Apollo pater fuit Aesculapii, qui primo inter philosophos 
infideles dicitur docuisse artem medicinae. Nam et patri 
ascribitur medicina quantum ad documenta prima; sed filio 
magis, quia hanc artem ampliavit! et certiori modo docuit. 
Nam Apollo per carmina et hujusmodi remedia processit, 
Aesculapius per veritatem experientiae, ut? Isidorus dicit, et 
creditur esse Apollo magnus?, qui a poetis fingitur esse inter 
deos et dare responsa in templo Apollinis in Delos insula, 
unde vocatur Apollo Delphicus. Et tamen ante istos fuit 
inaestimabilis gloria medicinae, secundum quod Aristoteles 
tangit in libro de Regimine Vitae, quam Adae et Enoch 
magis ascribit quam sequentibus philosophis. Et cum medi- 
cina sit magis necessaria homini quam multae aliae scientiae, 
non est dubium quin filii Adae et Noe illam adinvenerint *, 
quibus sapientiae plenitudo data fuit, et quibus concessum est 
tamdiu vivere propter studium sapientiae perficiendum. 


CAPITULUM X.° 


Post haec, tempore Othonielis Judicis Israel, regnavit 
Cadmus Thebaeus®, qui primus dedit literas Graecis, ut in 
chronicis Cluniacensibus edocetur. Et Beda in libro tem- 
porum minore et caeteri concordant [quod] sub Aoth Judice 
Amphion musicus floruit; qui Aoth fuit primus post Othonielem, 
sub Debbora? et Barac. Fuit alius Apollo philosophus, 
secundum chronicam Cluniacensem auctor medicinae, contem- 
poraneus? Herculi secundo, cujus facta celebrantur, sicut dicit 
Augustinus decimo octavo de Civitate Dei, qui Hercules in 


1 O., applicavit. ? O. om. ut. 

3 O., magus, J. V., magnus. * O., invenerunt. 

5 J., Rubric: Tertium capitulum, in quo descenditur ad Cadmum et poetas 
theologos. 

6 O., Thebeus. J. V., Thebeis. " O. om. Debbora et. 

8 O., temporaneus. 











PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 59 


tempore Abimelech Judicis Trojam vastavit1, et pilas suas in 
India statuit, et in Gadibus columnas erexit, et dolorem morbi 
non ferens seipsum tempore Jephthae Judicis cremavit, ut per 
Augustinum et dicta chronica confirmatur. De hoc Hercule 
secundo propter hoc narravi, quia alius fuit Hercules prope 
tempus Mercurii majoris, qui parum pcst eum fuit, ut narrat 
Augustinus. Et post eum fuit tertius, qui certamen Olympia- 
cum constituit, quod intermissum filius ejus Picus? instauravit 
post excidium Trojae anno quadringentesimo? octavo, ut 
Solinus scribit. Unde multi decepti fuerunt, unum Herculem 
aestimantes, qui omnia fecerit * quae de pluribus scripta sunt, ut 
dicit Augustinus. Similiter erratum est de hoc philosopho 
Apolline. Nam omnes, ut dicit Augustinus, aestimant ipsum 
fuisse illum qui pro deo in Delos insula colebatur, tanquam ? 
unus et idem esset, cujus contrarium ostenditur? multis testi- 
monii. Nam ille Apollo qui in templis dabat testimonia 
invenitur saltem respondisse quando primo facta est civitas 
Athenarum ut? Athena, quae est Minerva, pro dea coleretur, et 
ideo? hic philosophus non potest esse, qui pro deo Delphico 
colebatur. Sed secundum? quod dicit Augustinus, fuit filius 
Latonae, cujus soror Diana. Et Isidorus octavo libro idem 
dicit. Similiter non videtur esse ille de quo Hieronymus 
scribit in Epistola ad Paulinum quae Bibliis praeponitur 
Latinorum. Nam ille Hiarchum invenit in aureo throno 
sedentem et docentem, qui Hiarchus dicitur esse Abrachis 
astronomus, qui post mortem Alexandri magni fuit, sicut docet 
Ptolemaeus in Almagesti. Et ideo secundum hoc tres fuerunt 
Apollines, sicut Hercules. Deinde sub Gideone Orpheus et 
Linus claruerunt 1°, secundum quod Beda refert. Et hi, scilicet 
Amphion et Orpheus et Linus et hujusmodi sui temporis 
dicti sunt poetae theologi, secundum quod Augustinus dicit, 
eo quod Diis carmina faciebant; secundum Solinum autem 
Nicostrate ? mater Evandri regis Romani dicta est a vaticinio 


O. om. Picus. 

V.,sencit. O., fecerit. 

V., ostendit. O., ostenditur. 

O. om. ideo. 9 O., istud. 
V., Nicostrates. O., incostrates [szc]. 


1 O., devastavit. 

? O., quadringenti. 

> V., et tanquam. O. om. et. 
7 O., ut Athena. V. om. ut. 
D O.,fuerunt,  !! O., suo tempore. ™ 


t c O & t2 


60 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


Carmentis quae in Capitoli[nJo monte Romae habitavit, et 
Latinis primo literas dedit. Et hoc ut Beda refert fuit 
tempore Jair Judicis Israel, secundum tamen chronicam 
Cluniacensem fuit tempore judicis qui! post Jair transactis 
septemdecim annis judicavit?, Sed de hoc non est vis? 
quantum ad praesentem intentionem. 

Propter vero Sibyllas et maxime Erythraeam, quae omnes 
praedictos et praedictas infideles philosophantes longe super- 
gressa est, oportet excidium Trojae certificarit. Nam Augus- 
tinus refert octavo de Civitate Dei quod multi auctores scrip- 
serunt eam fuisse tempore Trojani belli, licet alii tempore 
Romuli et Achaz? vel Ezechiae regis Juda, voluerint? eam 
fuisse, ut dicit Augustinus. Excidium vero Trojae fuit ante 
Romulum per quadringentos? annos. Nam Solinus probat 
Romam fuisse? conditam Olympiade septima quadringen- 
tesimo tricesimo tertio post bellum Trojanum, sicut docet 
evidenter per Herculem et Picum filium suum supradictos 5, 
et per alios. Et secundum Augustinum octavo’ praefato !? 
vult quod Troja capta sit judicante Hebraeos Labdon !! supra- 
dicto, unde in chronicis Cluniacensibus dicitur quod tertio anno 
ipsius Labdon !! Troja capta est. Deinde? tempore Samuelis 
secundum chronicam Cluniacensem, sed expressius in gestis 
majorum Britonum, fuit Homerus poeta famosus? Deinde 
Hesiodus philosophus successit Homero ante Romam con- 
ditam, ut ait Tullius in libro de Quaestionibus Tusculanis. 
Et postea Archilochus, regnante Romulo, sicut ibidem scribitur, 
et ideo ? tempore Achaz vel Ezechiae regum ^ Juda. Nam? 
primo anno Numitoris avi Romuli, qui fuit ultimus rex 
Albanorum in Italia, sicut Augustinus dicit, fuit Roma con- 
dita?, Et ideo simul regnaverunt Numitor et ejus nepos 
Romulus, et tunc cessavit regnum et nomen Albanorum, et 


! O. om. qui, ? O. om. judicavit. 

3 O., cura. 4 O., etiam nos certificare. 

Phe; -Achalnmvieap Achat. s Gv Achaz: 8 O., voluerunt. 

7 O., quadringentos triginta. 8 J., fuisse conditam. V. om. fuisse. 
* O. om. supradictos. 1^ O., 8° de Civitate Dei. 

11 J., Labdon. V., Iabdon. 22 O. om. Deinde—famosus, 

15 O. om. ideo. eve regum. mu Ores: 


1» O. om. Nam primo— Roma condita. 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 61 


vocati sunt Romani reges ; et rex tunc erat in Juda Achaz, vel 
sicut alii putant qui ei successit! Ezechias, quem? quidem f. 90 of J. 

z ap m ES R ik Ne begins here ; 
constat optimum et pissimum regem, Oinul - TESNASSE uq. ct twelve 


temporibus 2 lines are 
imperfect. 


CAPITULUM XI. 


Haec Augustinus ; sed sub eodem Romulo Thales Milesius 
fuisse perhibetur secundum? Augustinum, qui fuit primus de sep- 
tem sapientibus?, Nam * post poetas theologos crevit sapientia, 
et dediti? sapientiae? vocati sunt Sophi, id est, sapientes. Secun- 
dum tamen Bedam in libro Temporum, et secundum Isidorum 
quinto Etymologiarum et alios? Thales fuit sub Josia, qui phy- 
sicus rerum naturam scrutatus est et astrologus tempore quo 
populus Hebraeorum, ut Augustinus refert, ductus est in 
captivitatem. ^ Alius de septem sapientibus apparuit, scilicet 
Pittacus? nomine, et? patria ac gente Mytilenus®; et alii 
quinque fuerunt tempore captivitatis, quorum nomina sunt 
haec, Solon Atheniensis, Chilon Lacedaemonius, Pariandrius ? 
[Periander] Corinthius, Cleobulus Li[n]dius, Brias [Bias] 
Prienaeus ^, De his Solon dedit leges Atheniensibus ad quas 
transferendas decem viros populus Romanus misit, et vocantur 
leges duodecim tabularum, sicut scribit Isidorus quinto libro, 
et!! Gratianus accepit abeo. Alii vero quatuor nihil in scriptis 
reliquerunt, ut Augustinus dicit. — Hi tamen omnes dicti sunt 
sapientes secundum Augustinum octavo de Civitate Dei, qui 
ab aliis hominibus vitae genere distinguebantur quibusdam 
praeceptis ad bene vivendum accommodatis, et secundum 
Augustinum octavo hi sapientes fuerunt Jonici, id est 
Graeci, ubi nunc Graecia nominaturH. Aliud vero genus 
hominum sapientiae deditorum post eos exortum est in 
lingua Graeca, quod tamen vocatur Italicum P, sed ex ea 


! O. om. qui ei successit. ? O. om. quem—temporibus. 

? O., qui fuit unus de septem sapientibus et primus secundum Augustinum. 

* [n O. chapter begins here. 5 O., auctores sapientiae. 

9 O. om. et alios. 7 O,, Putacus. 

8 O. om. et patria—M ytilenus, 9 J. V. O., Pariandrius.. 

9 ©. Prierius, 1 O, om. et Gratianus—Graecia nominatur, 


22x Nitalia, 





62 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


parte qua Italia dicebatur antiquitus Magna Graecia, et 
quia! hi studuerunt in Italia, licet Graeci et in lingua Graeca. 
Et isti non voluerunt se vocari sapientes, sed amatores 
sapientiae ; quorum princeps fuit Pythagoras? Samius a Samo 
insula, a quo cum quaereretur quis esset respondit quod philo- 
sophus, id est amator sapientie, sicut Augustinus dicit libro 
octavo ; sed decimo octavo libro de Civitate Dei dicit Augus- 
tinus quod apparuit Pythagoras eo tempore quo Judaeorum 
soluta est captivitas. Et secundum Tullium in libro primo de 
Quaestionibus Tusculanis, Tarquinio Superbo regnante 
Romanis, qui fuit septimus? a Romulo et ultimus rex 
Romanorum, post quem consules * exorti sunt, venit in Italiam 
Pythagoras, et illam Magnam Graeciam tenuit? cum honore, 
cum disciplina, cum auctoritate; per? multa secula postea sic. 
viguit Pythagor[e]orum nomen, ut nulli alii docti viderentur. 
Et hic? Tarquinius, ut scribit Beda, tempore Cyri regis Per- 
sarum, qui laxavit captivitatem Judaeorum, incepit? regnare ac 
regnavit tempore Cambysis fili ejus et duorum fratrum 
magorum, et Darii,in cujus anno secundo templum aedificatum 
est, et tunc clarus habebatur Pythagoras, ut dicit Beda, et Zoro- 
babel, Aggaeus, Zacharias, et Malachias prophetae claruerunt ?. 
Pythagoras quidem edoctus fuit a Pherecyde Syrio '5, ut dicit 
Tullius libro praedicto, qui Pherecydes primus animosH 
hominum posuit immortales; cujus tempora non certificantur 
nisi per tempus Pythagorae discipuli sui, quamvis et Isidorus 
libro primo dicat quod Pherecydes scripsit historias tempore 
Esdrae, quod potuit forte esse versus finem vitae ipsius Phere- 
cydis et in juventute Esdrae. Nam a tempore quo dictus '? 
est Pythagoras claruisse ? fluxerunt triginta sex anni quibus 
regnavit Darius, et viginti sex quibus Xerxes, et septem 
menses quibus Artabanus P, et sex anni Artaxerxis Longi- 


1 O. om. quia. ? O., Phitagoras. 3 O., secundus. 
4 O., proconsules. 5 J., retinuit. 

5 J., multaque secula postea sic. O., et postea sic viguit. 

7 O. om. hic. 8 V. repeats incepit regnare. 

9. J., narraverunt, 39 O, Ciro. V., Syro. 

H O., animas. 7? O., dictus Phitagoras dicitur claruisse. 


3 J., Arthabanus. O., Arthabas. V., Arthabali. 








DEIJLOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 63 


mani‘, antequam Esdras ascendit de Babylone in Jerusalem. 
Nam septimo anno regni ejus prima die mensis primi Esdras, 
secundum scripturam et chronicam ?, profectus est. 


CAPITULUM XII 


Haec autem duo genera philosophantium, scilicet Ionicum 
et Italicum, ramificata sunt per multas sectas et varios suc- 
cessores usque ad doctrinam Aristotelis, qui correxit ac 
mutavit omnium praecedentium positiones, qui philoso- 
phiam perficere conatus est. Successerunt vero Pythagorae f. oob of J. 
Archytas Tarentinus et Timaeus inter alios maxime nominati. ds 
Sed praecipui philosophi ut Socrates et Plato et Aristoteles un dozen 
non descenderunt ex hac linea, immo * Ionici et veri Graeci ' 
fuerunt, quorum primus fuit Thales Milesius. Quomodo 
autem huic caeteri successerunt, ostendit Augustinus octavo 
libro de Civitate Dei. Nam post Thalem fuit primus Anaxi- 
mander ejus discipulus, cujus successor fuit Anaximenes, et hi 
duo fuerunt tempore Judaicae captivitatis, ut? dicit Augustinus 
decimo octavo de Civitate Dei, et alii similiter? concordant in 
hoc. Anaxagoras vero et Diogenes Anaximenis auditores? 
eidem successerunt sub Dario Hydaspi, cujus anno secundo 
templum cepit aedificari. Anaxagorae, ut dicit Augustinus, 
successit Archelaus ejus discipulus, cujus auditor Demo- 
critus secundum Isidorum octavo libro’, et Socrates secun- 
dum Augustinum octavo libro, Archelai fuisse discipulus 
perhibetur. Socrates autem natus est secundum Bedam sub 
Artabano?, qui Persis regnavit annis septem, cui in idem 
regimen! successit Artaxerxes Longimanus, in cujus anno 
septimo Esdras descendit de Babylone; et ideo simul fuerunt 
Esdras et Socrates, sed tamen H prior natu fuit Esdras, sicut 


1 O., Longimanus, ? O., scripturas et chronicas. 

3 J., Rubric: Capitulum quintum, in quo tangitur de r[amificatione ?] philo- 
sophorum a septem sapientibus us[que] ad Aristotelem. 

* O., immo vero. 5 O., haec. Gu SESIC: 

7 O., auditores fuerunt et. 8 O., octavo libro de Civitate Dei. 

9 J., sub Artabano. O., Archadabao. V., ab Archelao. 

1? O, regnum. !! O. om, tamen. 





64 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


ex nunc dictis claret. Et ideo dicit decimo octavo libro! 
Augustinus quod post Esdram fuit Socrates, hoc est pos- 
terior natu.. Nam quando floruit Esdras apud regem Per- 
sarum et Judaeos, tunc Socrates exortus est. Hic est 
Socrates qui dicitur pater philosophorum magnorum, quo- 
niam Platonis et Aristotelis magister, a quibus omnes sectae 
philosophantium descenderunt. Plato quidem, secundum 
Bedam in tractatu majori de temporibus, natus est sub Sog- 
diano?, qui mensibus septem regnavit, cui successit Darius 
cognomento? Nothus, quamquam sub eodem Dario Beda in 
majori * tractatu de temporibus scribat? natum esse Platonem. 
Sed in illo tractatu tempus Sogdiani, quia modicum fuit, com- 
putat sub regno Darii. Nam continuat eum cum Artaxerxe 
Longimano, Nascente vero Platone Hippocrates 5 medicus, ut 
dicit Beda, insignis habetur, et hoc tempore Empedocles et 
Parmenides inventi sunt; sed Plato Socratica primo addiscens, 
et ea quae Graeciae fuerunt, magister Athenarum Aegyptum 
petiit, et Archytam Tarentinum et Timaeum, eandemque"? 
oram [Italiae quae Magna Graecia dicebatur, laboriosissime 
peragravit, ut dicit Hieronymus ad Paulinum. Et contra 
Rufinum scribit Hieronymus quod Plato post Academiam et 
innumerabiles discipulos, sentiens multum suae deesse doc- 
trinae, venit ad Magnam Graeciam, ibique ab? Archyta 
Tarentino Timaeoque? Locrensi Pythagorae doctrina eruditus 
elegantiam et leporem cum hujusmodi instituit!? disciplinis. 
Et iste Plato omnibus philosophis antefertur secundum 
sanctos, quoniam ejus libri ad manus eorum devenerunt, et 
quia sententias de Deo pulchras et de moribus et vita futura 
multa conscripsit, quae sacrae Dei sapientiae multum con- 
cordant, ut in parte philosophiae moralis explanabo; et ob 
hoc aestimaverunt multi viri catholici quod audiverit Jeremiam 
prophetam in Aegypto. Nam! Aegyptum petiit propter sapi- 


1 O., libro de Civitate Dei. ? O., Sogdiane. 
? J., cognomento. V., cognomenti. O., cognomine natus, 
4 J., minori. O.,in eodem tractatu, 5 J., scribit. V. O., scribat. 


$ J. V. O., Ypocras. 

7 J., eandemque. V., eandem. O. om. eandemque—dicebatur. 

Sapevads ? O. om. Timaeoque— doctrina, 
10 J. O., miscuit. 1 ©., Non, 








PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 65 


entiam et a barbaris sacerdotibus! instructus est, ut scribit 

Tullius de eo? quinto Academicorum libro. Sed tamen 

Augustinus dicit quod non fuit tempore Jeremiae. Nam 

Jeremias, ut dicit decimo octavo de Civitate Dei, primo 

prophetavit tempore quarti regis a Romulo, qui vocatus est 

Ancus Martius, et in tempore quinti regis, scilicet Tarquinii 

Prisci, Sed Plato tunc non fuit, immo post tempus Jere- 

miae fere per annos centum, ut Augustinus dicit libro 

octavo, natus est Plato, nec? tamen?, ut alii aestimabant, 

invenit LXX. interpretes, a quibus instrueretur. Nam sicut 

Augustinus dicit libro octavo, et Tullius libro de Senectute, 

Plato mortuus est octogesimo primo anno vitae suae, et hoc 

in fine regni Artaxerxis, qui Ochus dicebatur, ut scribit Beda ; 

et a mortis ejus anno, ut dicit Augustinus, fuerunt fere triginta f. 91 of J. 
Dad d XXe 5 DIS EE begins here ; 

anni a . Interpretes, quapropter ab eis doctus non gi few lines 

est in divinis rebus. Sed aestimat Augustinus quod cum entirely lost, 
: ‘ : . s SR : : T and all the 

fuerit scientiae cupidus didicit literas Hebraeas, et libros upper half 

Veteris Testamenti perlegit, quod ostendit per mundi crea. "perfect and 

É : aa : more or less 

tionem quam posuit conformiter scripturae, atque per nomen illegible. 

Dei quod Ipse imposuit in Exodo, Ego sum qui sum, quando 

Moyses quaesivit a Deo quod esset nomen ejus; hoc autem 


nomine Dei Plato usus est, et ipsum esse nomen ejus affirmat. 


CAPITULUM XIII. 


Ante vero mortem Socratis natus est Aristoteles, quoniam * 
per tres annos auditor ejus fuit, sicut in vita Aristotelis legitur. 
Et secundum Bedam natus est sub Artaxerxe? qui cognomina- 
tus est Mnemon , qui successit Dario Notho; et in decimo 
septimo anno vitae suae fuit auditor Socratis, et ipsum per 
tres annos audivit ; et post mortem Socratis factus est auditor 
Platonis, secundum Bedam, et ipsum audivit viginti annos; ut 
in vita sua legitur; et post mortem Platonis vixit viginti 
tres annos?; unde in universo non vixit nisi sexaginta 
tres annos, sicut ex dictis patet. Et hoc similiter scribitur 


1 J. O., sacerdotibus. V., sapientibus. ? O. om. de eo. 
3 J., Attamen. 3 V., quando. 5 O,, Artharge. 
. $ V., Invemenon, O. om. qui—Mnemon. 7 V., annis, 


SUPP. VOL. F 








66 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


in libro Censorini de die natali ; quem ille Censorinus refert 
contra passionem mortalem per tres annos animi magni- 
tudine magis quam medicinae virtute luctatum fuisse. Hic 
Aristoteles magister Alexandri magni effectus duo millia 
hominum auctoritate! discipuli sui misit per mundi regiones, 
ut naturas rerum exquirerent, sicut? Plinius narrat in Natur- 
alibus octavo libro, et? mille libros composuit, ut in ejus 
vita legitur. Hic enim philosophorum praecedentium errores 
evacuavit, et augmentavit philosophiam, aspirans ad ejus 
complementum quod habuerunt antiqui patriarchae, quamvis 
non potuit singula perficere. Nam posteriores ipsum in 
aliquibus correxerunt, et multa ad ejus opera addiderunt, et 
adhuc addentur usque ad finem mundi, quia nihil est per- 
fectum in humanis adinventionibus?*, ut in prioribus expositum 
est. Hunc natura firmavit, ut dicit Averroes tertio de Anima, 
ut ultimam perfectionem hominis inveniret. Hic omnium 
philosophorum magnorum testimonio praefertur philosophis, 
et philosophiae ascribendum est illud solum quod ipse affir- 
mavit; unde nunc temporis autonomatice? Philosophus 
nominatur in auctoritate philosophiae, sicut Paulus in doctrina 
sapientiae sacrae Apostoli? nomine intelligitur. Quievit autem 
et siluit philosophia Aristotelis pro majori parte, aut propter 
occultationem exemplarium et raritatem, aut propter? diffi- 
cultatem, aut propter invidiam, aut? propter guerras Orientis, 
usque post tempora Machometi, quando Avicenna et Averroes 
et caeteri revocaverunt philosophiam Aristotelis in lucem 
plenae? expositionis, Et licet aliqua logicalia et quaedam alia 
translata fuerint! per Boetium de Graeco, tamen a tempore 
Michaelis Scoti, qui annis Domini 1230 transactis apparuit 
deferens librorum Aristotelis partes aliquas de Naturalibus et 
Metaphysicis " cum expositionibus authenticis ?, magnificata 
est philosophia Aristotelis apud Latinos. Sed respectu multi- 
tudinis et magnitudinis sapientiae suae in mille tractatibus 


1 O, om. auctoritate discipuli sui. 2X IO XsicutbVmam- 

3 V., mille. O., et mille, 3 J., inventionibus. O., perfectionibus. 
5 J., autonomasice. O., autonomatice. V., authonomasice. 

8 O. om. Apostoli—intelligitur. 7 O. om. propter difficultatem aut. 

8 O. om. aut—orientis, 9 O., plenam. J., plenae. 


10 J, O., fuerunt, Hl O., mathematicis, 1? Q,, sapientibus, 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA. AFFINITAS. 67 


comprehensae !, valde modicum adhuc in linguam Latinam est 
translatum, et minus est in usu vulgi studentium. Avicenna 
quidem praecipue imitator et expositor Aristotelis, et complens 
philosophiam secundum quod ei fuit possibile, triplex volumen 
condidit philosophiae, ut ipse dicit in prologo libri Sufficientiae: 
unum vulgatum juxta communes sententias philosophorum 
Peripateticorum, qui sunt de secta Aristotelis; aliud vero 
secundum puram veritatem ? philosophiae, quae non timet ictus 
lancearum contradicentium, ut ipse asserit; tertium vero fuit 
conterminum? vitae suae, in quo exposuit priora et* secretiora 
naturae et artis recollegit?. Sed de his voluminibus duo non 
sunt translata; primum autem secundum aliquas partes habent 
Latini, qui vocatur liber Assiphae*, id est, liber Sufficientiae. 


Post hunc venit Averroes, homo solidae sapientiae, corrigens f. gtb of J. 


multa$ priorum et addens multa, quamvis corrigendus sit in 
, o 


aliquibus, et in multis complendus. Nam” faciendi plures note at begin- 


libros nullus est finis, ut scribit Solomon in Ecclesiaste 7, 


CAPITULUM XIV.3 


His consideratis, patet intentum principale, et manifestum 
est quod omnes philosophi infideles et poetae et Sibyllae et 
quicunque sapientiae dediti fuerunt, inventi sunt post philo- 
sophos veros et fideles et perfectos, qui fuerunt filii Seth et 
Noe cum filiis suis, quibus Deus dedit vivere sexcentos annos 
ad minus? propter studium sapientiae complendum, ut dicit 
Josephus primo Antiquitatum, asserens quod in minori tem- 
pore non potuerunt complere philosophiam, praecipue propter 
astronomiam, in qua est major difficultas eo quod a coelestibus 
homines mortales multum distant. Sed Deus eis revelavit 
omnia, et dedit eis vitae longitudinem ut philosophiam per 
experientiam complerent. Sed propter malitiam hominum 

! O., comprehensum. V. J., comprehensae. 

O., veritatem. — V. J., virtutem. 3 O., cum termino. 

J., priora secretiora, V., priora et secretiore. O., exposuit secretiora naturae, 
O., Assephae, J. V., Assiphae. 6 O., dicta, 

O. om. Nam—Ecclesiaste, 


This chapter appears in O., p. 36, as Pt. iii. cap. 2 (ed. 1897, vol. i. p. 64). 
O. om. ad minus. 


€ wo -1 OC Pp t$ 


68 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


qui abusi sunt viis sapientiae, ut primo Nemroth! et Zoroastes 
et Atlas et Prometheus et Mercurius Trismegistus? et 
fEsculapius et Apollo et Minerva et hujusmodi qui? cole- 
bantur * sicut Dii propter sapientiam, Deus obscuravit insipiens 
cor multitudinis; et cecidit paulatim usus philosophiae 
usquequo iterum Solomon eam revocavit et perfecit omnino, 
sicut Josephus docet octavo Antiquitatum. Et iterum propter 
hominum peccata evanuit studium sapientiae paulatim, donec 
Thales Milesius resumpsit eam, et ejus successores dilataverunt, 
usquequo Aristoteles consummavit, quantum fuit possibile 
juxta tempus illud. Sed isti ab Hebraeis didicerunt omnia, 
sicut Aristoteles dicit in libro Secretorum, ut prius? expositum 
est. Quoniam igitur primi philosophi infideles, ut Nemroth 9 
et Prometheus, Atlas et Apollo et alii fuerunt post Seth et 
Noe et Sem et Abraham, et? post filios eorum qui com- 
pleverunt philosophiam"; et post Solomonem qui secundo 
perfecit eam, fuerunt? reliqui philosophi infideles, Thales et 
Pythagoras et? Socrates et Plato et Aristoteles, manifestum 
est quod philosophiae perfectio fuit primo data sanctis patri- 
archis 1° et prophetis, quibus lex Dei similiter fuit ab uno et 
eodem Deo revelata ; quod non fuisset factum nisi philoso- 
phia omnino esset sanctis Dei et legi sacrae conformis, et 
utilis ac necessaria propter intellectum legis et executionem !! 
et defensionem ; insuper ut fiat ejus persuasio et probetur et 
communicetur et dilatetur, nam ommibus modis his necessaria 
est, sicut discurrendo per partes philosophiae singulas appare- 
bit. Et ideo philosophia non est nisi sapientiae divinae 
explicatio per doctrinam et opus. Et propter hoc una est 
sapientia perfecta quae sacris literis continetur, et ? sanctis a 
Deo data; per philosophiam tamen, sicut per jus canonicum, 
explicanda. 


1 f. O., Nemroth. V., Nenproth. 

? O., ac Trismegistus. V., attrismegistus. ? O., Apollo et alii qui. 

4 J. O., colebantur. V., colebatur. 

5 J., prius.- V., primo. O. om. ut—expositum est. 

8 O., Nemphroth et alii fuerunt. 7 O. om. et post— philosophiam. 
8 J., fuerint. 9 J. omits et. 

10 V,, patribus patriarchis. J. O., om. patribus. 

11 Q.,, excusationem. ?? OQ. om. et sanctis—explicanda. 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 69 


CAPITULUM XV. 


Ex his sequitur necessario quod nos Christiani debemus uti 
philosophia in divinis, et in philosophicis multa assumere 
theologica, ut appareat quod una sit sapientia in utraque re- 
lucens. Quam necessitatem volo? certificare non solum propter 
unitatem sapientiae, sed propter hoc quod inferius? oportet nos 
in philosophia revolvere sententias fidei et theologiae magni- 
ficas, quas reperimus in libris philosophorum et in partibus 
philosophiae; ut non sit mirum quod in philosophia tangam 
sacratissimas veritates, quoniam philosophis Deus multas con- 
cessit sapientiae suae veritates. Oportet igitur ut trahatur 
philosophiae potestas ad sacram veritatem quantum? pos- 
sumus, nam valor philosophiae aliter non lucescit, quoniam 
philosophia secundum se considerata nullius utilitatis est. 
Philosophi vero infideles damnati sunt, et * cognoverunt Deum, 
nec® sicut Deum glorificaverunt, et ideo stulti facti sunt, et 
evanuerunt a cogitationibus suis, et ideo philosophia non 
potest aliquid dignitatis habere nisi quantum de ea’ requirit 
Dei sapientia. "Totum enim residuum est erroneum et inane ; J. f. 92 begins 
et propter hoc dicit Alpharabius in libro de Scientiis, quod WEN EDD 
sicut puer indoctus se habet ad hominem sapientissimum in ODE dd 
philosophia, sic homo talis ad sapientiam Dei revelandam? iines; only 
noscitur se habere. Quapropter philosophia secundum se nihil the ud 
est, sed tunc recipit vigorem et dignitatem, quando sacram 
sapientiam dignatur assumere?. Praeterea? semper crescere 
potest in hac vita studium sapientiae, quia nihil est perfectum 


1 J., Rubric: Tertia distinctio in qua ostenditur necessitas utendi philosophia in 
divinis non solum propter unitatem sapientiae perfectae sed quia in sequentibus 
partibus hujus persuasionis adducuntur multae veritates divinae quae de in [szc] 
libris philosophorum extrahuntur; et habet quinque capitula. This chapter and 
the next form Pt. iii. cap. 2 in O., p. 37 (ed. 1897, vol. i. p. 56). 

? O., voluero. 

3 O., quod inferius tangam. 4 T. omits sacram. 

5 J. O., quantum.  V., quam. $ J., non. 

7 O., aliquid dignitatis habere nisi quantum de ea. V. om. habere, and has 
* n? for nisi, 

3 O. om. revelandam—dignatur assumere. 9 O., praeterea, — V., propterea. 


70 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


in humanis inventionibus. Quapropter antiquorum defectum 
deberemus nos posteriores supplere, quia introivimus in labores 
eorum, per quos, nisi simus asini, possumus ad meliora excitari; 
quia miserrimum est semper uti inventis et nunquam inveni- 
endis, ut dicit Boetius, et probatum est efficaciter superius suo 
loco. Item Christiani debent ad suam professionem, quae 
sapientia Dei est, caetera pertractare, et! vias philosophorum 
infidelium complere, non solum quia sumus posteriores et 
debemus addere ad eorum opera, sed ut cogamus sapientiam 
philosophorum nostrae deservire. Nam hoc infideles philo- 
sophi faciunt ipsa? veritate coacti quantum? ipsis est datum? ; 
nam totam philosophiam deducunt ad divinam *, ut ex libris 
Avicennae in Metaphysica et Moralibus, et per Alpharabium 
et Senecam et Tullium, et per Aristotelem ? in Metaphysica et 
Moralibus [patet]. Nam omnia reducunt ad Deum, sicut exer- 
citus ad principem, inferen[te]s de angelis et de aliis multis; 
quoniam principales articuli fidei reperiuntur in eis ; nam ut in 
moralibus exponetur, Deum esse docent, et? quod sit unus in 
essentia, infinitae potentiae et sapientiae et bonitatis, trinus in 
personis, scilicet Pater et Filius et Spiritus Sanctus, qui omnia 
creavit ex nihilo; et de Domino Jesu Christo, et de beata Vir- 
gine multa tangunt. Similiterque de Antichristo et * angelis et 
custodia hominum per eos?, necnon de resurrectione mortuorum 
et de judicio futuro et de vita futurae felicitatis?, quam Deus 
promittit ? obedientibus sibi, et de miseria futura quam pro- 
ponit inferre " his qui mandata ejus non observant. Scribunt- 
que innumerabilia de morum honestate, de legum gloria, de 
legislatore, quod debet accipere legem a Deo per revelationem, 
qui sit mediator Dei et hominum et vicarius Dei in terra, 
Dominus terreni mundi; de quo cum probatum fuerit, quod 
receperit legem a Deo, ei credendum sit in omnibus exclusa 
omni dubitatione et hesitatione; qui debet totum genus huma- 


1 O. om. et. 20 40 31psa- m. Vie) primas 

3 J. O., in quantum eis datum est, 4 J., divina. 

5 O., per Aristotelem patet. $ J. omits et. 

7 J., atque de. O. om. de. 8 O. om. per eos. 9 O. de felicitate futura. 


10 J., promittit. O., promisit. V., praemittit. 
H J. omits inferre. "V. O., proponit inferre. 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 4% 


num ordinare in cultum Dei et legibus justitiae ac pacis, et in 
virtutum exercitu propter reverentiam Dei ac futuram felici- 
tatem. Et quod idolorum cultura! deberet destrui !, et quod 
prophetaverunt? de tempore Christi. Haec et his similia unde- 
cunque? habuerunt philosophi, in libris tamen eorum hujusmodi 
reperimus, sicut probatio certa docebit* in sequentibus, 
et quilibet potest experiri qui vult libros? philosophorum 
perlegere. Negare enim non possumus quin scripta sint ab 
eis, undecunque? hujusmodi receperunt’. Nec mirandum est 
quod philosophi talia scribant ; nam omnes philosophi fuerunt 
post patriarchas et prophetas, sicut? de hoc prius facta est con- 
sideratio suo loco?, et ideo legerunt libros prophetarum et patri- 
archarum qui sunt in sacro textu. 


CAPITULUM XVI? 


Et similiter alios libros fecerunt!*, tangentes Christi mysteria, f. g2b of J. 
ut in libro Enoch et in libro de!! testamentis"! patriarcharum Willd 
et? in libris Esdrae tertio, quarto et quinto, et in multis aliis f. 92). 
libris de quorum aliquibus fit mentio in sacro textu, ut de 
libris Nathan et Samuelis et Abdon prophetarum. In hujus- 
modi enim libris tanguntur expresse articuli fidei, et longe 
expressius quam in canone scripturae. Nam praeter caeteros 
libros liber de testamentis patriarcharum ostendit omnia quae 
de Christo adimpleta™ sunt. Quilibet enim patriarcha in morte 
praedicavit filiis suis et tribui suae, et praedixit eis ea quae 
de Christo tenenda sunt, sicut manifestum est ex libro illo™. 

Et hi libri licet non sint in canone scripturae ^, tamen sancti et 


1 J., debeat destrui cultura. ? J., prophetizaverunt. 

3 V., undecunque. O., nunquam. 4 J., licebit [sz]. O. et V., docebit. 
5 J., hos libros. 8 J., ubicunque. 

7 J., receperuerunt [52]. 8 O., sicut prius dictum est. 


9 J., Rubric: Capitulum secundum. In O. no space for a chapter is indicated. 
(See above, p. 69.) 
1? O., quos fecerunt. 1 V,, et in testamento. 1? (. om. et. 
5 


13 O., impleta. 110s, suo: 15 Q. om. scripturae. 


72 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


sapientes Graeci et Latini usi sunt eis a principio ecclesiae. Nam 
beatus Judas de libro! Enoch accepit auctoritatem, et Augus- 
tinus quarto [quinto decimo]? de Civitate Dei multum fundatur 
super illum librum ut ostendat? quod prius fuit sapientia apud 
sanctos quam apud philosophos, et ait quod magis? propter 
nimiam antiquitatem ille liber non est in auctoritate, quam 
propter aliud ?, De libris autem aliis? manifestum est^ quod 
in usu sanctorum et sapientum antiquorum sunt propter hoc 
quod planas veritates de Christo continere noscuntur.  Philo- 
sophi igitur curiosi et diligentes in studio sapientiae peragra- 
runt regiones diversas, ut sapientiam inquirerent, et ideo? libros 
sanctos? perlegerunt?®, et didicerunt!? ab Hebraeis multa. Nam 
Avicenna in radicibus moralis philosophiae recitat verba Esaiae 
de vita aeterna, dicens illam esse quam oculus non vidit nec 
auris audivit, et recitat quod eleemosyna tollit peccatum, 
sicut propheta veritatis dicit, scilicet Tobias. Et Augustinus 
vult octavo de Civitate Dei quod Plato legerat librum Genesis, 
propter creationem mundi quam posuit similem ei quae P? ibi 
describitur ; et quod legit librum Exodi? propter nomen Dei 
quod ibi ponitur, scilicet, Eco sum qui sum. Nam hoc usus est 
Plato, et alibi non potuit invenire, ut consentit * Augustinus. 
Et praeter sacros libros prophetales patriarchae et prophetae 
composuerunt libros philosophiae, immo totam philosophiam 
bis perfecerunt; et quod philosophi non habuerunt nisi ab 
eis, sicut Aristoteles dicit!?^, ostensum est in praecedentibus 
evidenter. Et quia una est sapientia completa !$ quae sufficit 
humano generi, ideo sancti in libris philosophicis miscuerunt 
divina multa cum aliis, quantum potuit philosophia recipere. 
Et propter hoc per istos libros philosophicos sanctorum multa 
perceperunt philosophi de divinis veritatibus. 


1 O., de hoc Enoch. ? O., decimo. 

3 V., ostendit. 4 V. O., primo. 

PAP jams $ O., aliquid aliud. 

7 J., manifestum est aliis. 8 O. om. ideo. 

9 J. O., sanctorum. 10 Q., perlegerant et didicerant. 
1 O. om. quod. 12 T., qui [szz]. 

1? O., legis librum legit, scilicet Exodi. 14 Q., dicit. 


15 OQ. om. sicut Aristoteles dicit. 1$ O. om. completa. 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 73 


CAPITULUM XVII. 


Praeterea cum ipsi philosophi fuerint dediti veritatibus et 
omni vitae bonitati, contemnentes divitias delicias et honores, 
aspirantes ad futuram felicitatem quantum potuit humana 
fragilitas, immo victores effecti humanae naturae, sicut Hier- 
onymus scribit de? Diogene in libro contra Jovinianum, non 
est mirum si Deus, qui in his minoribus illuminavit, daret eis 
aliqua lumina veritatum majorum; et si non principaliter 
propter eos, tamen propter nos, ut eorum persuasionibus 
mundus disponeretur ad fidem. Et ad hoc facit quod Sibyllae 
multae inventae sunt, decem scilicet prophetissae, sicut omnes 
sancti? concordant, ut Augustinus decimo octavo libro de 
Civitate Dei, et Isidorus libro Etymologiarum septimo, et alii 
similiter, Necnon historiae et philosophi et poetae concor- 
dant universaliter in his Sibyllis. Sed certum est eas reci- f. 93 of T. 
tasse divina, et ea quae de Christo habentur, et de judicio iom os 
futuro et hujusmodi. Ergo multo magis probabile est quod lines are more 
philosophi sapientissimi et optimi a Deo receperunt hujus- peu gn 
modi veritates. Quod vero Sibyllae locutae sunt veritates Ee ue 
divinas, manifestum est per sanctos et alias ; et sufficit recitare practically 
quod Augustinus dicit in libro de Civitate Dei decimo octavo, ^?"Plete. 
Dixerunt igitur istae mulieres hujusmodi sermones ; * dabunt 
Deo alapas manibus incestis, et? impurato ore exspuent? ven- 
enatos sputos, dabit vero ad verbera simpliciter sanctum 
dorsum, et’ colaphos accipiens tacebit, et corona spinea 
coronabitur. Ad cibum autem fel, et ad potum acetum 
dederunt. Insipiens gens, Deum tuum non intellexisti 
ludentem * mortalium mentibus, sed spinis coronasti, horri- 


dum? fel miscuisti. Templi vero velum scindetur, et medio 


1 J., Rubric: Capitulum tertium. Pt. iii. cap. 4 in O., p. 39 (ed. 1897, vol. i. 
P- 59). 


? J. om. de. ? O., scilicet decem, sicut omnes sancti. J. omits sancti. 
* O. om. et alii similiter. 5 J. om. et. 
6 J., exspuen... O.,expuent. V., spuent. ? O. om. et. 


8 J. et O., ludentem. V., bidentem. 9 J. et O., horridum. V., hordium. 


74 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


die nox erit tenebrosa tribus horis. Et morte morietur tribus 
diebus somno suscepto. Et iterum metrice dixit Sibylla, 


Judicii signum tellus sudore madescet, 

Ex caelo rex adveniet per secla futurus, 

Scilicet in carne praesens ut judicet orbem, 
Unde Deum cernent incredulus atque fidelis 
Celsum cum sanctis aevi jam termino! in ipso, 
Sic animae cum carne aderunt quas judicet ipse, 
Exuret terras ignis pontumque polumque. 

.... Sontes? aeternum flamma cremabit, 
Actus occultos retegens? tunc quisque loquetur, 
Secreta atque Deus reserabit pectora luci. 
Eripitur solis jubar et chorus interit * astris, 
Volvetur caelum, lunaris splendor abibit, 

Ejiciet colles, valles extollet ab imo. 

Sic pariter fontes torrentur? fluminaque igni. 
Tartareumque Chaos monstrabit terra dehiscens. 
Excidet e caelis ? ignis que et sulphuris ? amnis.? 


Si igitur mulierculae fragiles hujusmodi dixerunt, longe 
magis credendum est philosophos sapientissimos hujusmodi 
gustasse veritates. Et Augustinus vult decimo octavo de 
Civitate Dei alios percepisse Dei veritatem quam illi qui de 
linea Abraham usque ad Christum et deinceps descenderunt 7. 
Nam Job scivit resurrectionem et Dei veritates. Et in chronicis 
Eusebii legitur, quod Helena? et Constantino imperantibus 
fuit cadaver effosum, cum quo inveniebatur scriptura haec, 
Credo in Christum ; sub Helena? et Constantino iterum me 
videbit sol. Et nunc tempore Domini Alexandri Papae quarti 
Saracenus in Bozea mundum contemnens, vacans in lege sua 
Deo et virtuti? et contemplationi alterius vitae, recepit visita- 
tionem angelicam et consilium ut converteretur ad fidem 


1].*jam ... er... o? [?termino] O., jam termino. V., ejus a termino 
in ipso. 

? Q. before Sontes has tradetur, which refers to a previous line omitted in the 
quotation : after sontes all MSS. have aeterna for aeternum. See add. notes. 

3 J., deteges [but perhaps the mark over the last * e,' denoting an ‘n,’ has been 
obliterated by the fire]. V. O., detegens. 

4 J., interit. O., vicerit. "V., intererit. 5 O., torrentque. 

$ So quoted by St Augustine. | V's reading is, caelo et ignis sulphuris. 

7 J., descendunt. 8 ]., Hirena. ©:, Hireno. 9 j., veritate. 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 75 


Christi, et baptizatus est per sacerdotem mercatorum Januen- 
sium! Hoc Domino Alexandro et multis notum fuit, et adhuc 
recolunt quamplures. 


CAPITULUM XVIII? 


Potest etiam adhuc hoc idem ostendi per proprietates duas 
metaphysicae?, Nam haec scientia est:de illis quae omnibus 
rebus et scientiis conveniunt, et ideo ostendit numerum scien- 
tiarum, et quod oportet esse * aliam scientiam * ultra philoso- 
phiam, cujus proprietates tangit in universali, licet in particulari 
non possit eam assignare. Scit enim philosophia suam imper- f. 93b of J. 
fectionem, et quod deficit a plena cognitione eorum quae pests here. 

2 (see beginning 

maxime sunt cognoscenda, sicut Aristoteles dicit in Metaphysica of f. 93). 
pluries?, et Avicenna similiter, ut tactum est superius, et? 
iterum suo loco tangetur. Et propter hoc devenit philosophia 
ad inveniendum scientiam altiorem, et probat quod debet 
esse, licet? non in speciali valeat eam explicare, et haec scientia 
est tota divina’, quam theologiam perfectam vocant philosophi, 
et ideo philosophia elevat se ad scientiam divinorum. Item 
soliciti fuerunt philosophi super omnia inquirere de certificatione 
sectae in qua esset salus hominis, et dant modos probandi hoc 
praeclaros, sicut ex moralibus manifestum erit®. Etinveniunt !? 
certitudinaliter quod aliqua debet esse secta fidelis et sufficiens 
mundo, cujus proprietates assignant, quae non possunt reperiri 
nisi in secta Christi, ut probatur suis locis, et ostenditur quod 
de bonitate Dei est et? necessitate humana quod sciatur ab 
hominibus?? haec secta fidelis. Sed non potest hoc probari 


1]. has here Rubric: ‘Capitulum quartum. O. om. per—Januensium (and 
then passes on to ‘Ante vero mortem Socratis, as in p. 65 above. Cf. O., p. 
40, 123). 

? O. has this and the following chapter on pp. 32-34, as Pt. ii. cap. 13, 14 
(ed. 1897, vol. i. pp. 61, 62). 


3 J. O., metaphysicae. V., mathematicae. 1 J., scientiam esse. 

> O. om. pluries. $ O. om. et—tangetur. 
7 O., inveniendum scientiam. — V., veniendum in. 

8 O. om. licet non—tota divina. . SEG) rest: 

10 (., invenerunt. H T. et O., nisiin. V. om. nisi. 


? Q., de, pro et, 1 Q. om. ab hominibus. 


76 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


infidelibus! per legem Christi, nec per auctores sacros, quia 
ex lege disputationis possunt negare omnia quae in lege 
Christi sunt, sicut Christiani negant ea quae in aliis legibus 
continentur. Et etiam quia Christum negant, non est mirum 
si auctoritates Christianorum negent. Persuasio autem fidei 
necessaria est, sed non potest hoc esse nisi duobus modis, aut per 
miracula? quae sunt supra fideles et infideles, de quibus 
nullus potest praesumere?, aut per viam? communem fide- 
libus et infidelibus, sed hoc non.est nisi per philosophiam. 
Ergo philosophia habet dare modos probationis fidei Christianae. 
Articuli vero hujus* fidei* sunt principia propria theologiae ; 
ergo philosophia habet descendere ad probationes principiorum 
theologiae, licet minus profunde quam ? ad principia? aliarum 
scientiarum ; et hoc modo supponatur ex hac ratione donec 
veniatur ad probationem sectarum. Nam ibi ostendetur quod 
moralis philosophia efficacius theologiae" deservit in hac parte, 
et ideo licet secundum veritatem? hujusmodi? sunt theologica, 
nihilominus tamen sunt philosophica,sed” propter theologiam *. 


CAPITULUM XIX 


Praeterea tota philosophia speculativa ordinatur in finem 
suum qui est philosophia moralis. Et quia finis imponit 
necessitatem eis quae sunt ad finem, ut Aristoteles dicit 
secundo? Physicorum, ideo speculativa? scientia? semper 
aspirat ad finem suum, et erigit se ad eum, et quaerit vias 
utiles in ipsum, et propter hoc potest philosophia speculativa 
praeparare principia moralis philosophae. Sic igitur se habent 


1 J., in fidelibus. 2 J., miracula. O. V., mirabilia. 
3 J., praesumere, aut per viam, V., potest sumere viam. O., potest praesu- 
mere viam. 


4 J., fidei hujus. 5 J. O., quam. V. quantum. 
$ O., ad aliquam aliam. 7 O., in homine. 8 O., virtutem. 
9 J.,hujus. V..et O., hujusmodi. 10 ©. om. sed propter theologiam. 


1 J., Rubric: Capitulum quintum, 
12 Os, secundo Vd 2s193:2 13 J. O., philosophia speculativa. 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 77 


duae partes sapientiae apud infideles philosophos; sed apud 
Christianos! philosophantes scientia moralis propria? et perfecta 

est theologia, quae? super majorem philosophiam infidelium 

addit fidem? Christi et veritates quae proprie sunt divinae. 

Et hic finis habet suam speculationem praecedentem, sicut 

moralis philosophia infidelium habet suam. Quae igitur est* 

proportio finis ad finem est proportio speculationis ad specula- 

tionem; sed finis, ut lex Christiana, super? legem philosophorum 

addit ? articulos fidei expressos per quos complet‘ legem moralis 
philosophiae 7, ut fiat una lex completa. Nam lex Christi leges 

et mores philosophiae sumit et assumit, ut certum est per 

sanctos et in usu theologiae et ecclesiae. Ergo speculatio 
Christianorum praecedens legem suam debet super specula- 

tionem alterius legis addere ea quae valent ad legem Christi 
docendam et probandam, ut consurgat? una speculatio com- 

pleta, cujus initium erit? philosophia ? speculativa philosopho- 

rum infidelium; et complementum ejus erit superinductum theo- pere 
logiae et secundum proprietatem legis Christianae. Et ideo The first line 
philosophia completa apud Christianos debet sapere multum 9" vo entirely 


dE : f gone, and the 

de divinis plus quam apud philosophos infideles ; et propter hoc next 8 or 9 
RA 5 : : “ li i - 

Christiani debent considerare philosophiam ac si modo esset cq 

de novo inventa, ut scilicet eam facerent aptam suo fini: et ideo ning and end. 

aie : A eee "1 . he remainder 

debent multa addi in philosophia Christianorum, quae H philo- (two-thirds of 

sophi infideles scire non poterant. Et hujusmodi sunt rationes cde 

exsurgentes in nobis ex fide et auctoritatibus ” legis et sancto- plete. 

rum qui sapiunt philosophiam, et possunt esse communia philo- 

sophiae completae et theologiae. Et haec cognoscuntur per hoc 

quod debent esse communia fidelibus et infidelibus, ut sint ita 

nota cum proferuntur et probantur quod negari non possunt a 

sapientibus et instructis in philosophia infidelium. Nam 


philosophi infideles multa ignorant in praesenti de divinis, 


; 1 V., apud bonos Christianos. J. O. om. bonos. 
2 J., proprie et perfecta. V., propria et perfecta. O., proprie et perfecte. 
3 O., quae semper majorem philosophiam fidelibus addit et fidem. 


* V. om. est. > O., semper. 
8 O., addidit. 7 O., completur moralis philosophia. 
8 O.,surgat. 9 J.; est. 1 O, om. philosophia. 


H J.etO.,quae. V., qui. 1? Q,, auctoribus. 


78 OPERIS MAJORIS PARS SECUNDA. 


quae si! convenienter! proponerentur eis et probarentur per 
principia philosophiae completae, hoc est per vivacitatem 
rationis, quae sumit originem a philosophia infidelium, licet 
complementum a fide Christi, reciperent sine contradictione et 
gauderent de proposita sibi veritate, quia avidi sunt sapientiae 
et magis studiosi quam Christiani, Non tamen dico quod 
aliquid de specialibus articulis fidei Christianae reciperetur in 
probatione, sed multae sunt veritates communes rationales 
quas omnis sapiens de facili reciperet ab alio, quamvis 
secundum se ignoraret?, sicut omnis homo studiosus et desi- 
derans scientiam multa addiscit ab alio et recipit per rationales 
persuasiones, licet prius ignoraverit? eadem. 

Non igitur mirentur philosophantes si habeant elevare 
philosophiam ad divina et ad theologicas* veritates et sanc- 
torum auctoritates, et uti eis abundanter cum fuerit opportunum, 
et probare eas cum necesse est, et per illas alia? probare ; 
quoniam proculdubio philosophia et theologia communicant 
in multis. Et sancti non solum loquuntur theologice, sed 
philosophice, et philosophica multipliciter introducunt. Et 
ideo Christiani philosophiam 9 volentes complere debent in 
suis tractatibus non solum dicta philosophorum de divinis 
veritatibus colligere, sed longe ulterius progredi usquequo 
totius philosophiae potestas compleatur. Et propter hoc com- 
plens philosophiam per hujusmodi veritates non debet ideo dici 
theologicus’, nec transcendere metas philosophiae; quoniam 
illa? quae sunt communia philosophiae et theologiae potest 
secure tractare?, et ea quae. communiter habent recipi a 
fidelibus et infidelibus. Et talia multa sunt praeter dicta 
philosophorum infidelium, quae tanquam propria infra limites 
philosophiae debet recte philosophans colligere, ubicunque ea 
invenit 1°, et tanquam sua habet congregare, sive in libris sanc- 

1 O. om. si convenienter. 


? J. has ‘‘ignoraret” with what is perhaps meant for ‘‘ur” added, V. O., 
ignoraret. O. om. sicut omnis—ignoraverit eadem. 


3 J., ignoraverat. 4 O., theologiae. 

5 O., alias. 5 J., volentes philosophiam. 

7 J., theologicus. V., theologiis. O, om. 

8) Jin, asta. 9 J., contractare, O., tractare. 


10 ©,, invenerit, 





PHILOSOPHIAE CUM THEOLOGIA AFFINITAS. 79 


torum, sive in libris philosophorum, sive in scriptura sacra, sive 

in historiis sive alibi. Nullus enim auctor est quin! praeter 
principalem intentionem aliqua incidenter recitet quae sunt 

alibi magis propria; et hujusmodi? causa est annexio scien- 
tiarum, quia quaelibet ab alia quodammodo dependet. Sed f. 94b of J. 
omnis qui debito modo tractat de aliquo debet quae sunt ei Wo 
propria assignare, et quae necessaria et suae competunt? digni- of f. 94). 
tati; et ideo ubicunque ea inveniat novit * sua recognoscere, et 
ideo? tanquam propria habet rapere et in locis propriis col- 
locare. Propter quod philosophans Christianus potest multas 
auctoritates et rationes varias? et sententias quamplurimas de 
scripturis? aliis quam de libris philosophorum infidelium 
adunare, dummodo sint propria philosophiae, vel communia 

ei et theologiae, et quae communiter habent infideles et fideles 
recipere&. Et nisi hoc fiat non perficietur, sed multum ei dero- 
gabitur. Et non solum debet hoc fieri propter complementum 
philosophiae, sed propter conscientiam Christianam quae? 

habet omnem veritatem reducere? ad divinam, ut ei subjicia- 

tur et famuletur ; atque propter hoc quod? philosophia infideli- 

um est penitus nociva, et nihil valet secundum se considerata. 

Nam philosophia secundum se ducit ad caecitatem infernalem, 

et ideo oportet quod secundum se sit tenebra et caligo. 


oer ohbete 2 J., hujus. 

3 O., competentia. 5 O., velut sua cognoscere. 5 O. om. ideo. 
8 O. om. varias. 7 O., scriptis. 5 O., reperire. 
9 J., *quaeh . . . reducere." O., quae habet omnem veritatem ducere, V., 


quae habet casum mentem reducere, 1 Q. om. quod. 


PARS THRTIA HO OS PERSIOASTONUS 


DE UTILITATE GRAMMATICAR 


CAPITULUM I. 


Declarato igitur quod una est sapientia perfecta quae sacris 
literis continetur, per jus canonicum et philosophiam expon- 
enda ?, qua mundus habet regi, nec alia requiritur scientia? pro 
utilitate generis humani, nam* totam juris et philosophiae 
continet in se potestatem * ; nunc volo descendere ad ea philo- 
sophica® quae maxime valent hujus sapientiae magnificae 
expositioni. Et haec sunt quinque, sine quibus nec divina 
nec humana sciri possunt, quorum certa cognitio reddit nos 
faciles ad omnia cognoscenda. Et primum est Grammatica in 
linguis alienis exposita, ex quibus emanavit sapientia Latin- 
orum. Impossibile enim est quod Latini perveniant ad ea 
quae eis? necessaria sunt in divinis et humanis nisi per notitiam 
aliarum linguarum, nec perficietur eis sapientia absolute, nec 
relate ad Ecclesiam Dei, et reliqua tria praenotata&, Quod 
volo nunc declarare, et primo respectu scientiae absolutae. 
Nam totus textus sacer a Graeco et Hebraeo transfusus est, 
et philosophia ab his et Arabico deducta est ; sed impossibile 
est quod proprietas unius linguae servetur in alia. Nam et 


1 O,., Rubric: ‘Tertia pars hujus persuasionis de utilitate grammatice J., 
Rubric: *Seq[uitur pars tertia] de uti[litate sciendi] li[n]guas alien[as habens] tres 
distinctiones [quarum] prima habet quinque ca[pitula in] primo ponuntur tre[s 
ratio] nes de necessitate li[nguarum ].? ? O, om. exponenda. 

3 J. om. scientia. ^ O. om. Nam— potestatem. 

5 O. om. philosophica. $ O., praenominata. 





LINGUARUM COGNITIO, $1 


idiomata ejusdem linguae variantur apud diversos, sicut patet 
de lingua Gallicana, quae! apud Gallicos et Picardos et Nor- 
mannos et Burgundos et? caeteros? multiplici idiomate 
variatur? Et quod proprie et? intelligibiliter? dicitur in 
idiomate Picardorum horrescit apud Burgundos, immo apud 
Gallicos viciniores, quanto magis * igitur * accidet? hoc? apud 
linguas diversas? Quapropter quod bene factum est in una 
lingua non est possibile ut transferatur in aliam secundum 
ejus proprietatem quam habuit in priori. Unde Hieronymus 
in epistola de optimo genere interpretandi sic dicit, ‘Si ad 
verbum interpretor, absurdum resonat. Quod si cui? non 
videtur linguae gratiam interpretatione mutari, Homerum ad 
verbum exprimat in Latinum. Plus aliquid dicam ; eundem 9 
in sua lingua prosae’ verbis? interpretetur, videbit ordinem 
ridiculum? et poetam eloquentissimum vix loquentem. Qui- 
cunque enim aliquam scientiam ut logicam vel aliam quam- 
cunque? bene sciat, eam !! nitatur in linguam convertere 
maternam, videbit se non solum in sententiis sed in verbis f. 95 of J. be- 
deficere, ita ? quod scientiam sic translatam nullus intelligere 8^5 here: ™ 


wants the 


poterit secundum ipsius scientiae potestatem.? Et ideo nullus Migne is 
. * * " E . : rst six lines, 
Latinus sapientiam scripturae sacrae et philosophiae poterit ut and part of 


oportet intelligere, nisi intelligat linguas a quibus sunt trans- the next six. 
latae. 
Secundo P considerandum est quod interpretes non habuerunt 
vocabula in Latino pro scientiis transferendis, quia non fuerunt 
primo compositae in lingua Latina. Et propter hoc posuerunt 
infinita de linguis alienis, quae sicut non“ intelliguntur ab eis 
qui illas? linguas ignorant sic nec rite ^ proferuntur nec scri- 
buntur ut decet. Atque, quod vile est, propter ignorantiam 
linguae Latinae posuerunt Hispanicum, et alias linguas mater- 


! O., quae est. ? Omitted in O. ? O., variantur. 

3 J., O., igitur magis. ? O., cuique. 

5 J. V., eundem. O., Si quis autem eundem. 

* J. V. O., perse. Jer. (ed. Migne) prosae. 8 J., verbum. 

9? O., ridiculosum. V. rudiculum. 

1? J. O., quamcunque. V. quantumcunque, 

11 Q,, eam et si. 1? O, om. ita—potestatem. 
1? Q,, et secundo. xrmnec, 
15 O,, recte. 


SUPP. VOL. G 


82 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


nas, quasi infinities pro Latino. Nam pro mille millibus 
exemplis unum ponatur de libro Vegetabilium Aristotelis, 
ubi dicit ‘Belenum in Perside pernitiosissimum transplantatum ! 
Jerusalem fit? comestibile. Hoc vocabulum non est scientiale 
sed? laicorum? Hispanorum?. Nam jusquiamus 5, vel semen 
cassilaginis, est ejus nomen in Latino; quod sicut multa alia 
prius? ab Hispanis scholaribus meis? derisus cum non intelli- 
gebam quae legebam, ipsis vocabula linguae maternae scienti- 
bus, tandem didici ab eisdem. 

Tertio cum’ oporteat interpretem * optime scire ? scientiam 
quam vult transferre et duas linguas a qua? et in quam! 
transferat, solus Boethius primus interpres novit plenarie 
linguarum potestatem; et solus dominus Robertus dictus 
Grossum Caput, nuper episcopus? Lincolniensis? novit 
scientias. Alii quidam ! medii, ut Gerardus Cremonensis, 
Michael Scotus, Aluredus Anglicus, Hermannus Alemannus 
quem vidimus Parisius, defecerunt multum tam in linguis 
quam in scientiis ; sicut idem Hermannus de se ipso et de 
alis est confessus quod ostendit ipsorum translatio", Nam 
tanta est perversitas et cruditas'" et horribilis difficultas 
maxime in libris Aristotelis translatis, quod nullus potest eos 
intelligere, sed quilibet alii contradicit, et multiplex reperitur 
falsitas, ut patet ex collatione diversorum interpretum et tex- 
tuum diversarum linguarum. Et similiter in textu sacro 
inveniuntur falsa et male translata quamplurima. Nam 
Hieronymus probat translationem LXX interpretum et 
Theodotionis et Aquilae multas habuisse falsitates, quae 
quia fuerunt vulgatae ? per totam Ecclesiam, et omnes stabant 
maxime pro translatione LXX sicut pro vita, reputabatur 
Hieronymus falsarius et corruptor scripturarum, donec paula- 


1 O., sed transplantatum. 2 Ais Oy itis Won siis 

? O., laico Hispanicorum. 4 J. O., jusquiamus. V., jusqueamus. 
5 J. O., prius. V., primo. 8 Omitted in O. 

7 O., oportet quod interpres. 8 O., sciat. 

9 O., quibus. LOR EQ uas: 


1 O,, quidem medici translatores defecerunt multum tam in scientiis quam in 
linguis, quod ostendit ipsorum translatio, instead of the passage quidam medii 
. ipsorum translatio. 1? V., crudelitas. O. om. 
13 J. et O., vulgatae. V., valgata. 





LINGUARUM COGNITIO. 83 


tim claruit veritas Hebraica per sanctum Hieronymum in 

Latinum conversa. Ne tamen nimia novitate deterreret ! 

Latinos, ideo ut ipse scribit, aliquando co-aptavit se LXX 
interpretibus, aliquando Theodotioni, aliquando Aquilae; et 

ideo multa dimisit ut? fuerunt? per? alios? translata?, et 

propter hoc remanserunt plura falsa. Nam, ut Augustinus 

probat secundo de doctrina Christiana, male translatum est 

quod habetur in libro Sapientiae, Spuria vitulamina non 

dabunt altas radices. Nam deberet? esse, spuriae plantationes, 

vel? adulterinae? plantationes?, ut Augustinus probat per 

Graecum. Et tamen Hieronymus dimisit hoc, sicut multa? 

alia, propter pacem * Ecclesiae * et doctorum. Atque scitur 

manifeste quod Hieronymus humanum aliquid passus ali- 

quando in translatione sua oberravit, sicut ipsemet pluries 
confitetur. Nam quod decimum nonum Isaiae male trans- 

tulerat resumit in originali? quinto libro? dicens, *In eo 

quoque quod transtulimus zzcurvantem et refrenantem? pos- 

sumus? dicere zweurvantem? et? lascivientem. Nos autem f. 95 of J. be- 
verbum Hebraicum aczoz, dum celeriter quae? scripta sunt*a eed Gee 
vertimus, ambiguitate decepti ve/renantem diximus. Et aliud note at begin- 
quod in eodem capitulo male transtulerat revolvit dicens, sass 
‘melius reor proprium errorem reprehendere quam dum 

erubesco imperitiam confiteri in errore persistere. In eo 

vero quod transtuli, * et erit terra Juda Aegypto in festivitatem," 

in Hebraico legitur «gea quod interpretari potest et /estzvztas, 

unde aggeus in festivum vertitur, et Zzzzor quod significantius 

Aquila transtulit e7roszz 5, cum aliquis pavidus et timens cir- 

cumfert oculos et advenientem ? formidat inimicum 3; ergo, 

si voluerimus in bonam partem accipere quod recordatio 

Judaeae? Aegypto sit gaudii, recte /eszzvzfas dicitur; sin 

autem, ut arbitror, in timore pro festivitate vertitur in for- 

midinem vel pavorem ', !? 


1 J. O., deterreret. V., decurreret. 2 Omitted in O. 

* V., debent. 3 J., Ecclesia pacem. 

? O., saginali. 5 O., gerosin. 

* O., adveniens. 5 O., initium. 9 O.,Judaeae. V., indice. 


? Between this chapter and the next O. has four chapters which belong properly 
to Part IL. (see above, pp. 67, 69, 73). 


84 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


CAPITULUM II. 


Quarta ratio! hujus rei est? quod quamplurima adhuc desunt 
Latinis tam philosophica quam theologica. Nam vidi duos 
libros Machabaeorum in Graeco, scilicet tertium et quartum, 
et scriptura facit mentionem de libris Samuelis et Nathan et 
Gad videntis, et aliorum quos non habemus. Atque cum tota 
certificatio historiae sacrae sit a Josepho in antiquitatum libris, 
et omnes sancti expositionum suarum radices accipiant a libris 
illis, necesse est Latinis ut habeant illum librum ? incorruptum. 
Sed probatum est quod codices Latini sunt omnino corrupti 
in omnibus locis in quibus vis historiae consistit, ita ut textus 
ipse* sibi contradicat ubique; quod non est vitium tanti 
auctoris ; ergo ex translatione mala hoc accidit, et? ex cor- 
ruptione ejus per Latinos, nec? est remedium nisi de novo 
transferatur, vel ad singulas? radices sufficienter corrigatur *. 
Similiter libri doctorum magnorum ut beatorum Dionysii, 
Basilii, Johannis? Chrysostomi, Johannis Damasceni et aliorum 
multorum deficiunt ; quorum tamen aliquos dominus Robertus, 
praefatus episcopus, vertit in Latinum, et alii quosdam alios 
ante eum; cujus opus est valde gratum theologis. Et si 
istorum libri translati essent, non solum gloriose? augmenta- 
retur sapientia Latinorum, sed haberet Ecclesia fortiora ? adju- 
toria contra Graecorum haereses et schismata, quoniam per 
sanctos ? eorum ?? proprios ,'° quibus non possunt contradicere 
convincerentur. 

Similiter omnia fere secreta philosophiae adhuc jacent in 
linguis alienis. Nam solum quaedam !! communia et vilia ut in 
pluribus sunt translata; et de hujusmodi etiam multa desunt. 


1 O., causa est et ratio. ? Omitted in O. 
? V, J. om. illum. 4 O., ille. 
5 O., non. 5 O., transferantur. 


7 O., singulas. V., linguas, 8 O., corrigantur. 
9 J., O., fortia, 
10 O.,, sanctorum eorum sententias. n J. et O., quaedam, V., quidem. 








LINGUARUM COGNITIO. 85 


Nam lineae! infinities quasi et! capitula et partes librorum et 
libri integri omittuntur in Metaphysicis * et? Naturalibus et? 
Logicalibus et aliis, praeter magna secreta scientiarum et 
artium et naturae arcana quae nondum sunt translata ; ut est 
secunda philosophia Avicennae quam vocat orientalem, quae 
traditur secundum puritatem philosophiae in se, nec timet 
ictus contradicentium lancearum, et tertia quae fuit conter- 
mina # vitae suae, in qua experientias secretas congregavit, sicut 
ipse in prologo primae philosophiae suae annotavit. Et 
similiter cum Aristoteles complevit octo partes naturalis 
philosophiae principales, quae multas sub se continent? 
scientias, de prima parte non habemus omnia, de aliis vero 
quasi nihil. Et eodem modo de mathematicis®, quae sunt 
novem scientiae ", cum ipse compleverit eas, nihil habemus de 
textu? ejus". De‘ metaphysicis? vero’ quod? habemus? nulla 
dignitate notari? potest propter defectus multiplices et 
praegrandes. De moralibus vero, cum sint quinque scientiae 
magnae, non habemus nisi primam et parum de secunda. 
Etiam de? logica deficit liber melior inter omnes", et alius 
post eum in bonitate secundus male translatus" nec 
potest sciri nec adhuc est in usu vulgi, quia nuper venit ad 
Latinos,et cum defectu translationis et squalore. Nec est mirum 
si dico istos libros logicae meliores, nam oportet esse quatuor 
argumenta veridica; duo enim movent intellectum speculativum 
seu rationem, scilicet. dialecticum per debilem habitum et 
initialem, qui est opinio, ut disponamur ad scientiam, quae 
est habitus completus et finalis in quo quiescit mens specu- 
lando veritatem. Et hic habitus animi! acquiritur per 
demonstrativum argumentum". Sed cum voluntas seu intel- 
lectus practicus sit!^ nobilior ^ quam  speculativus, et 
virtus cum felicitate excellit in infinitum scientiam nudam, 


1 O. omits lineae—et. ? O., mathematicis. 

SEQ etn. + O., conscientia. 

? O., continet. 5 O., metaphysicis. 

* Omitted in O. 5 J. O., mathematicis. 3 J. O., vocari. 

10 J. here apparently interpolates l. 17 of p. 81; but many of the words in this 
and in the next few lines are undecipherable. 1! O., omnes alios. 

2 O., male translatus. V. om. male. 15 Q., non, fro animi. 


^ O,, sit nobilior. V., fit melior. 


f-290) 01 Jay 
which begins 
here, is com- 
plete, but the 
upper part 
stained and 
often illegible. 


86 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


et nobis magis est necessaria sine comparatione, necesse 
est ut habeamus argumenta ad excitandum! practicum 
intellectum, praecipue cum magis simus? infirmi in hac 
parte quam in speculatione. Libenter enim omnes gusta- 
mus de ligno scientiae et? boni et mali, sed difficiles 
sumus ad lignum vitae ut virtutum dignitatem amplec- 
tamur propter futuram felicitatem. ^ Quapropter oportet 
quod habeat intellectus practicus sua adjutoria, et excitetur 
per propria argumenta sicut speculativus per sua, Et ideo 
necesse fuit ut traderetur * doctrina? de his argumentis, quibus 
moralis philosophia et theologia utuntur abundanter. Nam 
sicut speculativae? scientiae gaudent argumentis speculativis 
opinionis et scientiae nudae, sic practicae scientiae, ut 
theologia et moralis philosophia practica, considerant argu- 
menta, quibus ad praxim, id est ad opus bonum, excitemur et 
flectamur ad amorem felicitatis aeternae. Et hic? sunt duo 
modi flectendi nos. Unus est qui promovet animum ad cre- 
dendum et consentiendum et commiserandum et compatien- 
dum ‘ et ad hujusmodi? actus, et sua? contraria cum necesse 1° 
est^; et hoc argumentum vocatur rhetoricum, et est respectu 
intellectus practici sicut argumentum dialecticum ad intel- 
lectum speculativum. Nam facit debilem habitum, scilicet 
persuasionem credulitatis et fidei ", ut sequatur habitus com- 
pletus, qui est amor crediti et dilectio per opinionem 
confirmanda." Et hic habitus qui flectit nos ad amorem boni 
operis habetur per argumentum poeticum, quia poetae veraces, 
ut Horatius et alii Graeci et Latini, vitia prosequuntur et 
virtutes magnificant, ut alliciantur homines ad amorem P? boni ^ 
et odium peccati. Nam ut ille 6 dicit, 


Aut prodesse volunt aut delectare poetae. 
Omne fulit punctum qui miscuit utile dulci. 


! O., exercitandum per. 2 jJ. O.,simus. V., fimus. ? Omitted in O. 
3 J., tradentur (szc). > J. O., speculativae. — V., speculatione. 
SEO Juil; * O., complacendum. 

5 J., hujusmodi. O., eorum.  V., hujus. 

9 Je,.sunt. 9 »5tad. 19 (),, necessitate. 

MO, om. Nam—confirmanda. T2uj tide: 1) og Ga toy. 

H V., hic est habitus. J. O. om. est. 1» O., honorem. 


LEST ©: , citwllesmmVeM omen te 





LINGUARUM COGNITIO. 87 


Non enim parum prodest civibus qui delectat! in moribus, 
oportet enim non solum docere, sed delectare et promovere. 
Unde tam poeta quam orator debet haec tria facere, ut docendo 
reddat auditores dociles, per delectationem faciat attentos, et 
promovendo? seu flectendo? cogat in opus. Et haec argumenta 
in salutiferis rebus sunt fortissima, in puris* speculativis 
impotentia?; sicut demonstratio efficacissima est in specula- 
tionibus nudis, sed impotens omnino? in practicis et in his 
quae pertinent ad salutem ; secundum quod Aristoteles dicit 
primo Moralis Philosophiae, quod par peccatum est mathe- 
maticum uti argumento rhetorico et rhetorem demonstrationem 
experiri, quoniam /, ut dicit secundo, haec scientia? non est 
contemplationis nudae ? gratia, sed ut boni fiamus. Aristoteles 
iitur fecit. libros de “his. argumentis, et! Ayerroes et ™ 
Alpharabius !! exposuerunt in suis commentariis, et Avicenna 
docet in logicalibus de his argumentis?! ; et Alpharabius in 
libro de scientiis affirmat duas partes logicae debere constitui 
de his duobus argumentis, quia sola logica debet!" docere 
cujus modi P? sunt argumenta et qualiter componuntur, propter 
usum omnium aliarum scientiarum ; et tunc logica servit '* 
speculativis scientiis per argumenta duo speculativa 4, quae 
sunt dialecticum et demonstrativum. Moralibus autem 
ministrat! practica argumenta. Et quia theologia et jus 
canonicum mores et leges et jura determinant, ideo haec duo 
argumenta sunt eis necessaria, et 7 omnis theologus et jurista 
ac philosophans moraliter utitur his argumentis necessario, 
ex consuetudine et usu, sive fiat persuasio praelato 
seu principi seu judici vel populo vel privatae personae," 
quamvis Latini nondum habent scientiam horum argu- 


1 O,, delectant. 


? O., promovendo. . V., permovendo. * J. O., flectando. 
4 O., puris. J. V., pure. ? J., in potentia. 

5 O., est omnino. “J. O., quoniam. V., quia. 

8 J., scientiam (sz). " O. om. nudae. 19 T., libellos. 

!! O, om. et Averroes et Alpharabius—argumentis. 

Lx deberct. 5 J., cujusmodi. V., cujus. 
14 Omitted in O. 1$ ()., v. duo. 16 J., ministra. 


™ O. om. et omnis—-privatae personae. 


15 J. V., praesuasio. 7 O., etiam quamvis, 


f. 96b of J. be- 
gins here; this 
page is com- 
plete, as also- 
are the folios 
that follow, 
except in some 
of the marginal 
words (cf. 

p. 88). 


88 OPERIS MAJORIS PARS T'ERTAIA. 


mentorum secundum artis logicae potestatem !. — Qualiter 
autem componantur haec argumenta non est ad praesens 
dicendum ; sed in opere? quod Vestra Beatitudo postulavit 
debent? explicari. Nihil* tamen de scientiis speculativis 
utilius est propter fidem probandam infidelibus, ut flectantur 
ad credendum et ad amorem fidei Christianae ; et similiter 
ut artificialiter praedicemus omnibus quibus praedicatio 
necessaria est, et sic de aliis persuasionibus utilibus ad 
salutem. Magnum autem adjutorium habemus per Augus- 
tinum in tertio et quarto de doctrina Christiana, et per libros 
Tullianos, et per libros Senecae, et epistolas eorum ?, et? 
quaedam? alia? quae possunt colligi in lingua Latina de 
his argumentis, quamvis ipse textus? Aristotelis nobis 
deficiat. 


CAPITULUM III.’ 


Quinta ratio est ad hoc, quoniam eodem? sensu sunt 
scientiae? compositae et expositae, et ideo cum scientiae 
fuerunt traditae Latinis linguis? alienis omnes sancti et 
philosophi Latini, qui exponunt scientias, usi sunt linguis? 
caeteris copiose, et multiplicant nobis infinita? vocabula 
Graeca et Hebraea et Chaldaea et Arabica, praeter illa? quae 
in textibus continentur. Et nos sumus filii et successores 
sanctorum et sapientum philosophorum, ut Boethii, Plirii ?, 
Senecae, Tullii, Varronis et aliorum sapientum, usque ad haec 
ultima tempora. Nam vidimus aliquos de antiquis qui labora- 
verunt multum in? linguis?, sicut fuit dominus Robertus 
praefatus translator et* episcopus, et!! Thomas venerabilis 
antistes Sancti David nuper? defunctus ?, et frater Adam de 
Marisco, et? magister? Hermannus? translator, et quidam 


1 Q., traditionem ; tamen necessaria sunt multis modis. 


* O., hoc opere. ? O., debet. 

25975 N1hil e VsrRvel: ? Omitted in O. 6 O., textura. 

7 No break here in J. ; but in margin *(Capitulum tJertium de [quin]ta causa.’ 
EA) exe 9 J. O., a linguis. 


LOR @ Seals 1 O,, et dominus. 





LINGUARUM COGNITIO. 89 


alii sapientes. Sed quoniam eos non imitamur, ideo ultra id 
quod credi potest deficimus a potestate scientiarum, quia 
expositiones authenticas non possumus intelligere et per 
consequens nec intellectum scientiarum possumus obtinere. 
Et pro infinitis pono duo exempla. Hieronymus dicit in 
prologo Danielis, quod Daniel et Esdras scribuntur! literis 
Hebraicis sed Chaldaeo sermone, et una pericope Jeremiae. 
Hanc autem pericopem ? omnes theologi dicunt esse Threnos 
Jeremiae, quia pericope idem est quod pars? parva seu par- 
ticula. Sed omnes Hebraei sciunt quod Threni scribuntur! 
literis Hebraicis et Hebraeo sermone.  Et* quicunque scit 
aliquid de Hebraeo potest hoc percipere; unde puer hic non 
ignorat istud*. Deinde possumus dicere? hanc pericopem ex 
decimo capitulo Jeremiae, ubi dicitur, Sic ergo dicetis eis, 
Dii qui coelum et terram non fecerunt pereant de terra, et? 
de his quae sub coelo sunt. Nam hoc tantum in Jeremia 
habet" sermonem Chaldaeum, sicut omnes Hebraei literati 
sciunt Et certum est quod? Chaldaeus? et? Hebraeus? 
habent eandem linguam sed diversum idioma, sicut Gallicus 
et Picardus; idioma enim est proprietas linguae apud aliquam 
nationem determinata, Unde Hebraeus dicit Heloim pro Deo 
vel Dzzs, Chaldaeus dicit Heloa, et ! pro cae/o vel caeZzs dicit * 
Hebraeus Samaim, Chaldaeus Samaa ??, et !! pro zon Hebraeus 
dicit lo, Chaldaeus vero dicit la; et sic in aliis diversitatibus ? 
accidentalibus ejusdem linguae diversificantur. Et ita est in 
pericope praetacta. Ante! tamen quam! haec pericope 
scribatur hic sermone Hebraeo et Chaldaeo, ponetur alpha- 
betum Hebraeum, ut facilius valeat intelligi quaestio proposita. 
Et primo scribuntur figurae Hebraici * alphabeti ^, secundo in 
linea superiori ponuntur nomina, et supremo assignantur 


! O., scribimus. ? O., pericope Jeremiae. 

9 J. O., pars parva. V. om. parva. 

* O. om. Et quicunque —istud. > J., dare. V.,dicere. O. omits. 
6 J. O. om. et. - 7 J. O., habet. V., item. 

8 J. O., quod. V., quia. * O., Hebraei et Chaldaei. 

1? Q,, determinatam. !! Omitted in O. 


* Omitted in O. ; supplied in margin by a modern hand. 
* O. omits diversitatibus—Ante. 
14 Q., quod. ? O,, Hebraicae. 


go OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


literae nostrae! quae literis. Hebraicis correspondent ; ut 
literarum Hebraicarum sciamus virtutes et potestates? so- 
norum secundum? quod quaedam sunt vocales, quaedam 
consonantes. 


z D e d £ b a 
zain vat he dalet gimel bet aleph 
t 4 n zu A z N 
p; " ch ch Zz t h 
mem uverte lamet chaf chaf iot tels heis 
D 5 1 5 . b n 
5 s a 5 au n "n 
sazake dreite? sazake torte’ ain samech  nundreite? nun torte? mem close * 
Y SN y D i 2) 
Z 5 * k p £ 
taf sin ris kof pe pe 
n v 5 p 5 5 


Sunt autem sex vocales, aleph’, ain, he, heth, iot, vav; reliquae 
sunt consonantes; he et heth aspirantur ut he in principio, 
heth non solum in principio sed in fine, et heth !? generatur 
in gutture, he in ore. Aleph similiter in ore et ain in gutture. 
Sed considerandum quod solum iot habet unum sonum , 
scilicet ? j, sicut j nostrum, et fit consonans et vocalis sicut j 
apud nos. V P? vero, ut dicit Hieronymus in Hebraicis quaes- 
tionibus, habet duplicem sonum, scilicet v nostrum et o. 
Reliqua * quatuor habent sonum quinque vocalium nostrarum 
scilicet a e i o u ^, sicut patet per Hieronymum in libro inter- 
pretationum. Et hanc diversitatem sonorum designant !6 per 
puncta et tractus. Nam si sub aleph trahatur linea" sine 


l J., vestrae. O. omits, ? O., potestatem. 

? O. omits secundum . . . (to the end of the Hebrew alphabet); after 
sonorum it begins (fresh paragraph) sunt autem, ctc. 

S TE NCOSe-WR Vie, Clase. BAT SEO: 

5 Jes draitz 7 J., saziketor. 

5 J., sazikedrait. 9 J. O., scilicet aleph. 

10 Neg, Ves hecmOonts. ? O., sonum. V. J., solum. 

I2 J., scilicet. O., V., omit. SO), Werte 

14 O,, Reliqua vero. #1 (Obs Gt ey 


16 O., signant (a/ered to signat). Ww J., liam (sz). 








LINGUARUM COGNITIO. 9t 


puncto sic, &, vel cum puncto sub linea! sic, 8, sonatur a. Si 
vero duo puncta fiant jacentia sub aleph ex transverso, s, vel duo 
stantia, x, vel tria in modum trianguli, ¥, vel quinque puncta hoc 
modo, W, sonatur e. Si vero tria puncta jacentia sub aleph ex 
obliquo descendentia sic, 8, sonatur u?. Si vero unus punctus 
ponatur sub litera, w, sonatur i. Si vero unus punctus fiat 
supra, sonatur o, sic & Et ita est de ain et he et heth, quod 
habent hos quinque sonos per istorum signorum diversitatem. 
Lt cum vaf sonat u, potest esse signum trium punctorum ut 
dictum est sic, }, vel potest poni unus punctus in ventre sic, 1. 
Quoniam autem parum? scribuntur? per figuras vocalium, et 
quando per eas scribitur, adhuc ponunt signa praedicta. Ideo 
oportet sciri quod ad consonantes ponunt haec signa ut sciatur 


sonus vocalis syllabicandus cum consonante, ut si volo desig- 


. : zem ba, be) bi bo! b 
nare ba, be, bi, bo, bu, scribam®: 3 3 3 4 3 Item habent 


alia signa per quae designant sonos consonantium aliquando ‘ 
fortificari, aliquando? remitti. Unde quando tractus ponitur 
supra literam tunc remittitur, quando punctus in ventre ponitur 
tunc fortificatur. Unde quando supra daleth ponitur tractus 
sic, 1, tunc debilem sonum [designat] quasi nostrum ? z, ut cum 
dico, adamas. Quando vero ?? punctus in ventre ejus collocatur 
sic, 3, tunc fortiter sonat, ut cum dico, dado. Et sic invenitur hic 
in hoc Hebraeo quod sequitur |. 


dii els dicetis sic | Litera Hebraica 
elaa lehom temerun chidena | Sermo Chal- 
snos ind mosn "Pun daeus. 

non terram et coelum qui 

la areka ve semaa di 

N? NPIS wv " 


lf. litera. O. inserts here De underlined (probably an ignorant effort to 
write the Hebrew Aleph). After sonatur a, O. continues, Si vero duo puncta 
fiant jacentia, breaks off here, and begins again with cap IV. Sexta ratio, et seq. 


? Erasure in J. ? Je parvum (szc). 3 T., scribunt. 
> J., scribam sic. 9 disc ab 

*Of., alfijum. 5 J., alium. 

? f., nostri. 10 Jf. omits vero. 


" "The Hebrew in the passage that follows is inaccurately written in J., and the 
Latin words are not rightly superposed. As to Bacon’s vocalization, see addit. 
notes. 


92 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


terra de pereant fecerunt 
area me iebedu ebadu 
RYN nam vay 
coelo sub de et 
semaa thehot miu 
> xno nnno 
dii els dicetis sic Literae Hebrai- 
elohim lahem tomeru co | cae Sermo 
D'nNoN nn» YwoNn n2 | Hebraicus. 
fecerunt non terram et coelum qui 
asu lo ares ve samaim eser 
wy N? DOM pow WS 
sub de et terra de pereant 
thahat mi u eres me iobedu 
nnno INP aw 
isto coelo 
ele samaim 
:now pow 


Manifestus igitur et vilis est error omnium in hac parte 
propter ignorantiam harum linguarum. Aliud exemplum 
accipitur de Graeca. Et quia multa exempla Graeca addentur 
in sequentibus, ideo volo hic ponere alphabetum Graecum 
cum diphthongis quibus scribunt; multo enim evidentius per 
hoc! patebunt quae dicenda sunt. 


a b g d € E 
alpha vita? gamma delta e. penti, 4c. quintum  zita 
a B y L € ¢ 
Z th 2° hk Z p 
ita thita iota kappa labda mi 
7 0 L K A u 
Hn x 0 n r 3 
ni xi o. micron pi ro sima 
V E 0 T p c 
t y.Graecum apud Latinos ph ch ps o 
taf y. psilo? phi chi psi o. mega, Z.c. magnum 

7 , ó x V " 


Habent autem septem vocales quantum ad figuras diversas, 
quoniam habent triplex i et duplex o. Sed quatuor tantum 
habent quantum ad sonum principalem, videlicet a, e, i, o. 
Diphthongus apud Graecos est conjunctio duarum vocalium 


Pa] haec: 


? J., vita Licinus dicit beta. 3! Ta. 
* J., ipsilo. : 





LINGUARUM COGNITIO. 93 


sonum unius vocalis habentium, vel vocalis cum consonante ; 
et finales literae in diphthongis Graecorum sunt iota et ipsilo. 
Potest igitur ipsilo consequi alpha sic, av, et tunc quantum a 
cum v consonante, qui sonus aliquantulum similis est sono 
ipsius a cum f, et ideo vulgariter exemplificamus quod sonat 
af; vel potest consequi e sic, ev, et tunc sonat quantum e vocalis 
cum v consonante, et quasi ef, ut dictum est de alpha et ipsilo ; 
vel potest consequi ita sic, jv, et sonat quasi if, ut dictum 
est! de aliis; vel ipsilo consequi potest omicron sic, ov, et tunc 
sonat u vocalem ; et sic solum habent Graeci sonum hujus 
vocalis u. Si vero iota consequatur alpha sic, a, tunc sonat e: 
Si e sic, ei, tunc sonat i per iota; si o sic, o, tunc sonat y per 
ipsilo. Potest etiam consequi ipsum ypsilo sic w, et tunc 
sonat i per ypsilo. Et hi octo diphthongi vocantur proprii. 
Sed alii tres dicuntur improprii, et fiunt per subscriptionem 
hujus literae iota ad alpha, ita, et e mega, sic, a, 5, «e. Ali- 
quando tamen ponitur iota in linea post literam sicut in aliis 
diphthongis, sic, a, sed in istis nunquam sonus renovatur, 
sed remanet sonus literae principalis, scilicet ejus cui sub- 
scribitur iota. Nam quando subscribitur ei quod est alpha, 
sonatur a; quando veri ei quod ita, sonatur ita, quando 
vero ei quod est w mega, sonatur solum w mega. Et 
his tribus dipthongis utuntur Graeci semper in dativo casu 
primae declinationis et secundae *. 

Exemplum autem in praesenti loco est de Jacob, qui 
cum obviavit Esau fratri suo veniens de Mesopotamia et 
dixit?, Sic enim vidi faciem tuam, quasi vultum Dei, 
quaerit Augustinus in libro Quaestionum, et est in glossa, 
qualiter poterat sanctus homo hominem reprobatum com- 
parare Deo, et tanquam Deum reputare? et solvit quod 
Deus* multipliciter* accipitur in scriptura, aliquando pro 
vero Deo et^ aliquando aliter, et hoc multis modis; sed 
ut LXX interpretes designarent^ quod non loquebatur de 


! O. omits est, 

? Hiatus evident here, though not indicated in J. or V. Cf. vol. i. p. 76, 
ed. of 1897. 

? J., disceret. V., diceret. ? J., multiplex Deus. > J. omits et, 


5 J., designaverint. 


94 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


vero Deo, ideo apposuerunt articulum Graecum ad nomen Dei. 
Nam hoc est de proprietate articuli, quod veritatem rei de- 
monstrat; sed hoc non apparet in Latino, quia Latini non. 
habent articulum. Sed satis innotescit in Gallico; unde cum 
dicitur Parisius, Zz zezs vient !, iste articulus Z designat proprium 
et verum regem talis loci, quoniam regem Franciae. Et non 
sufficeret hoc ad denotandum adventum regis Angliae ad 
civitatem Parisiensem?. Nullus enim diceret de rege Angliae 
veniente Parisius, Z rezs vient}, sed adjungeret aliquid dicens, 
li reis de Engleterre? vient’. Et ideo articulus solus sufficit ad 
veritatem et proprietatem rei de qua est sermo designandam. 
Propter quod dicit Augustinus quod Graecum habet sic, 7po- 
c'ovrov cov, quod in Graeco sonat prosopon theu sine articulo ; 
non sic, poc«ov* Tov* 0cov*.  Prosopon hic signat? vultum 
vel faciem, theu est genitivus casus hujus nominis theos, 
quod est Deus, et tu est articulus genitivi. Magna igitur 
necessitas est ut Latini sciant linguas propter dicta sanctorum 
et caeterorum sapientum. 


CAPITULUM IV. °® 


Sexta ratio est propter correctionem errorum et falsitatum 
infinitarum in textu tam theologiae quam philosophiae, non 
solum in litera sed in sensu. Quod autem correctio sit neces- 
saria probo per corruptionis magnitudinem. Et quoniam 
violentius? et? periculosius erratur in textu Dei quam in 
textu? philosophiae, ideo convertam linguarum potestatem ad 
corruptionem textus sacri, ut pateat necessitas earum propter? 
corruptionem infinitam exemplaris vulgati quod est Parisiense. 
Et Deus! novit quod nihil tam valida indigens correptione 
potest Apostolicae Sedi praesentari sicut haec corruptio in- 
finita? Nam litera ubique in exemplari vulgato falsa est 


2 Tory SCL ? V., Pariensem. ? J., Engeltere. 

3 J., prosopon mpogwmoy. Tov tu. theu 8eov, quod est Graeco sermone prosopon 
tu theu. 5 J., significat. 

9 Title in margin of J. : * Capitulum quartum, in quo sexta ratio assignatur [in] 
universali. O. begins again here. 

7 Omitted in O. 8 J. om. textu, ? O. om. propter—infinita, 


19 J., Deus ipse. 








LINGUARUM COGNITIO. 95 


vel! dubia homini qui consideravit hanc corruptionem !, et si 
litera sit falsa vel dubia tunc sensus tam? spiritualis quam ? 
literalis falsitatem et dubitationem ineffabilem continebit; 
quod volo nunc ostendere sine contradictione possibili*, Nam 
Augustinus dicit contra Faustum, si discordia est in codicibus 
Latinis, recurrendum est ad antiquos et plures? Nam an- 
tiqui, ut? sententiat?, praeponendi ? sunt novis et plures pauci- 
oribus praeferuntur Sed omnes antiquae Bibliae quae 
ubique? jacent in monasteriis, quae non sunt adhuc glossatae 
nec tactae, habent veritatem translationis quam sacrosancta 
a principio recepit Romana Ecclesia, et jussit per omnes 
Ecclesias divulgari. 

Sed haec! in infinitis? contradicit? exemplari Parisiensi, 
Ergo hoc exemplar magna indiget correctione per antiqua. 
Caeterum Augustinus ibidem dicit, quod si dubitatio adhuc 
remaneat in antiquis Bibliis, recurrendum est ad linguas 
Hebraicam? et Graecam. Et hoc dicit secundo de doctrina 
Christiana, et? ostendit? in? exemplis Et Hieronymus hoc 
docet!! ad Frecellam et? Sunniam et super Zachariam, et 
omnes sancti concordant in™ hoc, et quilibet habens rationem. 
Sed Graecum et Hebraeum stant cum antiquis Bibliis contra 
exemplar Parisiense ", ergo oportet quod sit ? multipliciter © 
corrigendum P. Caeterum Hieronymus dicit ad Damasum" in 
hoc casu quod? ubi est diversitas non est veritas nota. Sed illi!^ 
qui nituntur? cum omni veritate!" quam sciunt corrigere textum, 
scilicet © duo ordines Praedicatorum et? Minorum, jam de 
corruptione formaverunt varias scripturas, et plus quam una 
Biblia contineat ; contendunt ad invicem et contradicunt in- 


1 O. om. vel dubia—corruptionem. 


? Omitted in O. pedes 

* O., possibili. V., populi. 5 J. O., plures. V., pluries, 
5 J. O., proponendi. 7 O., hae. 

8 O., infinitum. 9. O., distant ab. 

19 ()., scilicet Hebraicam. In ©s, dicit. 


For the passage in hoc—Parisiense, O. has sed antiquis Bibliis concordant 
lingua Graecorum et Hebraeorum contra exemplar Parisiense. 

15 (.., corrigatur. 1 (),, Damascenum. 

1» O, om. illi qui—scilicet. 16 J,, nituntur. V., vincuntur, 

1 J,, veritate qua. V., virtute qua. MOI Gto Va OM, 


96 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


finities'; et non solum ordines ad invicem, sed utriusque? 
ordinis fratres sibi invicem contrariantur plus quam ordines 
totales. Nam omnis? domus alii contradicit, et in eadem cor- 
rectores sibi invicem succedentes mutuas eradunt positiones 
cum infinito scandalo et confusione. Unde cum jam? a* 
viginti annis? praedicatores redegerunt? correctionem in 
scriptis’, venerunt alii et novam ordinaverunt correctio- 
nem quae continet plus medietate unius Bibliae, cujus? flores 
aliqui collecti? vix ponuntur in tanta scriptura quam Novum 
continet Testamentum?. Et quia vident se errasse in? antiqua 
correctione, jam fecerunt statutum! quod nullusilli ? adhaereat, 
et tamen?? secunda correctio propter sui horribilem quantitatem 
simul cum veritatibus multis habet sine comparatione plures 
falsitates'* quam prima correctio,sicut!? Vestra Gloria evidenter 
poterit intueri, cum probatio in speciali auctoritati vestrae 
praesentetur 1° 


CAPITULUM V." 


Quod autem dixi ? in universali, potest patere in exemplis. 
Nam infinities accidit corruptio additione, subtractione, immu- 
tatione?, conjunctione, divisione orationis!?, dictionis, syllabae, 
literae, diphthongi, aspirationis notae!’, ut? non solum litera sed 
sensus literalis et spiritualis mutentur?! Et non solum? cadunt 
haec vitia contra unam orationem, sed contra multas, immo ? 
penes? folia? quamplura?. Et nunc? de singulis unum ponam 
exemplum, vel duo. Nam multi prologi superflue ? ponuntur 
in textu, cum non sint prologi textus in quibus redditur ratio 


! J. omits infinities. ? O. om. utriusque— omnis. 

? Omitted in O. J ads ? O., annos. 
5 T. O. V., redigerunt. * O., scripturis. 

3 O. om. cujus flores— Testamentum. Sijeostelecti: 

A) Wo avs abate INOW ystatutas 12 (el 

15 J., omni (for omnino). 14 J., facultates. 

15 OQ. omits sicut . . . (to end of chapter). 


15 ]., praesentetur. V., praesententur. 

17 No break in text of J.; but title in margin. *'[Ca]pitulum quintum in quo 
explicatur [sext] a ratio in particulari.’ 15 J., nunc dixi. 

19 (), omits orationis—notae. 20: €); et. ?l ().. mutantur, 

7? O,, solum, J. V.,tantum. , 2 O., superflui, 





LINGUARUM COGNITIO. 97 


translationis librorum quibus praeponuntur!; sed sunt vel? 
epistolae familiaribus missae, prout? epistola Hieronymi ad 
Paulinum que » in capite Dibliae reputatur prologus et vocatur 
a vulgo, quae tamen in libro epistolarum Hieronymi? con- 
tinetur; vel* sunt prologi in commentarios in ? originalia non 
in textum,sicut illud quod praemittitur ante librum Ecclesiastes. 
Nam proculdubio prologus est ipsius originalis et patet ex 
sententia*, Et sic est de multis aliis quae non sunt in 
Bibliis antiquatis. De una oratione superflua est exemplum 
Deuteronomii xxvii^*, Maledictus qui dormit cum uxore 
proximi sui, et dicet? populus? Amen ; quoniam nec antiqui 
codices nec Hebraeus nec Graecus habent? versum. De 
superfluitate dictionis horribile est ac nefandum exemplum ? 
octavo Genesis, cum dicitur quod corvus non est ad arcam 
reversus. Nam?  Hebraeum? habet? affirmativam?, et 
omnes Judaei de? mundo? sentiunt? hoc?: et omnes 
Bibliae!? antiquae !? habent affirmativam !!, et ? Hieronymus @ 
in? originali Et accepta est negatio a paucis temporibus 
de alia translatione, scilicet LX X. interpretum, cujus falsitatem 
Hieronymus ostendit locis infinitis, et quae jam a tempore 
Isidori et ante evacuataest. Nam ipse dicit in libro de Officiis 
quod generaliter omnes Ecclesiae Latinae utuntur translatione 
Hieronymi, pro eo quod veracior sit in sententiis et clarior in 
verbis, excepto quod propter ^ nimium usum psallendi in Ec- 
clesia solius psalterii translatio secundum LXX. interpretes 
remansit. Sed antequam Romana Ecclesia jussit transla- 
tionem hanc ubique haberi, Augustinus et alii et ipsemet 
Hieronymus tempore suo usi sunt, sicut Ecclesia, translatione 
antiqua. Et ideo Augustinus quando recitat textum hunc 


! J., ponuntur. ? Omitted in O. 

Ong te 4 O. omits vel sunt-—sententia, 

5 ]., et in. Gifs, sy 55 27. Vos XXVI 
7 O., dicit. 5 J. O., omnis populus. 

9 J. O., habet hunc. 1? O., libri antiqui. 


! et omnes Judaei—affirmativam omitted in text of J.; but [et] omnes Judaei 
[sentiunt hoc is supplied in margin, //7z:a manu. 

! O, omits et Hieronymus—-pro contradictione ponatur (p. 98). 

2 Ve debare, shel, 14J., accepta est. V., om, est. 

15J., propter. V., praeter. 


SUPP. VOL. H 


98 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


sexto decimo de Civitate Dei et exponit, oportuit quod 
uteretur translatione quae fuit vulgata et recepta apud Latinos, 
nec potuit aliud facere. Quoniam vero glossator a centum 
annis infixit glossas super textum, accepit auctoritatem 
Augustini de Civitate Dei, et eam posuit juxta textum, sed 
non mutavit eum nec intulit negationem. Moderni autem 
non advertentes diversitatem translationum, nec considerantes 
qua utuntur translatione, inseruerunt negationem auctoritate 
propria et primo [ali]quis famosus inter caeteros hoc fecit !. 
Et sic vulgatus est horribilis error, cum contradictorium pro 
contradictione? ponatur. Sed videmus? in . philosophia 
quod ejusdem libri est aliquando * duplex et triplex translatio, 
et una habet diversum vel aliquando contrarium alii?. Sed 
nullus est qui ausus est translationem unam miscere cum 
alia. 

Quod autem libri? ecclesiastici habent in legenda nega- 
tionem, hoc est’ ex? corruptione exemplaris apud studentes 
ad ecclesiasticos libros? derivatum. Et de syllabae muta- 
tione !°, et per consequens totius dictionis, exemplum !! mira- 
bile est de Joseph, qui dicitur in exemplari vulgato venditus 
fuisse triginta argenteis propter exemplum Domini. Sed 
secundum antiquos codices et Hebraeum et Graecum et Arabi- 
cum, et Hieronymum in originali, et Josephum in primo” 
antiquitatum, ibi ? debent esse viginti non triginta. Etsimiliter 
in psalterio ad syllabae mutationem mutatur tota dictio cum 
infinito errore, cum dicitur, Sitivit!^ anima mea ad Deum fontem 
vivum. Nam cum Ecclesia in psalterio ^ solo !? utatur !6 trans- 
latione LXX. interpretum, Hieronymus correxit hanc transla- 
tionem bis, et posuit /o7/ez; ubi ponimus /fonxtem per errorem 
propter" similitudinem dictionum, et propter hoc quod in 
praecedenti versu fit mentio de fonte, et propterea quod sitis 


1j.,fecit. V., fecerit. ? J., contradictione.  V., contradictorio. 

3 J., videtur. 4 J., obiter. 5 O., alteri. 

8 Omitted in O. Clo Ok GS Wop Elis 8 O., de. 

9J.,hos. O. omits. 10 J., immutatione. 11 O., et exemplum. 
?? Q)., libro. 15 Q., quod. 14 J., Si scivit. 


15 J., solo psalterio. 
16 O,, utatur translatione. — V. J., om. translatione. 
17 O, om. propter similitudinem—fecit de Hebraeo (p. 99). 








LINGUARUM COGNITIO. 99 


ordinatur ad aquam. Sed ut dixi, Hieronymus correxit 
fortem ; et ita est in Hebraeo et Graeco et in translatione 
Hieronymi propria, quam fecit de Hebraeo!; et ita est in 
omnibus antiquis Bibliis, et? in psalteriis antiquis monasteri- 
orum. Nam hoc diligenter inspexi, et omnino certum est 
quod non est ibi nisi error? vilissimus propter similitudines 
praedictas ?. 

De literae mutatione hoc* est exemplum notabile primo 
Judicum, cum dicitur in monte Hares, quod interpretatur 
testateo, ut penultima litera sit? e, non i; sed communiter 
habetur testatio per i, ut sit nominativus casus et idem quod 
, testificatio a teste; sed debet? esse ablativus derivatus a testa, 
nam in omnibus antiquis libris? est testateo per e, et in Graeco 
et in? Hebraeo, ut habetur Hares. Hieronymus transtulit 
testam, vel aliquid? derivatum a testa, vel!? aliquid con- 
simile, ut later vel ariditas ^, Nam Hares in Hebraeo testam 
vel aliquod" praedictorum significat" in Latino. Unde 
Hieronymus in sexto libro super Isaiam exponens illud verbum 
sexti decimi capituli, * His qui laetantur super muros cocti 
lateris' dicit, ‘Hares testam sive coctum laterem significat, et 
in octavo libro super illud vicesimo quarto Isaiae, * Erubescit ™ 
luna, dicit quod hares testam * vel ariditatem significat !^, 
Quod vero tricesimo primo Jeremiae et tricesimo !* secundo !9 
confunduntur haec nomina Ananeel et Anameel per errorem, 
ut literae 5 m et n ? indifferenter ponantur ? in?! penultima ?!, 
est ? error magnus in mutatione unius literae. Nam Hiero- 
nymus dicit in originali quod Ananeel* per n scriptum est 
turris, per m est filius Sellum?! patruelis Jeremiae; et sic in- 
venitur in Hebraeo. 

! O. om., as stated p. 98. 


? O. om. et in psalteriis —praedictas. ? J., herror, om. nisi. 
1 J. O. omit hoc. SETEGeSIC ME VERScIlCSO 8 O.; si deberet. 

7 J. O., bibliis. S Jeromsun. 9 T., quid. 

1? O, om. vel—ariditas. H Q., aliquid. 

? J. O.,significat. V., signat. 13 J. O., erubescet. 

H (),, testam sive coctum. 15 J. O., sonat. 

16 ()., 32°, altered to 22°. 7 O. Emameel. 

35 V, J. O., in litera 19]. omits * m, O. omits * m et n. 

? J. O., ponuntur. “1 Omitted in O. 


29 


easel est. 237. O., Ananeel. V., Amaneel. 


100 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


De! diphthongo est illud? Proverbiorum sexto decimo, 
lapides saccz/z secundum Hebraeum et Graecum et antiquos, 
quamvis communiter habeatur secz/z sine diphthongo pro? 
saeculi in aliquibus non multum antiquis; cujus error inolevit 
quod hoc nomen seculum debet scribi per diphthongum *, et 
sic veraciter scribitur apud omnes libros antiquos in omni 
facultate. Et quia modica differentia est inter c et e, ideo? 
aliqui de antiquis prope modernos tamen decepti mutaverunt 
primum c in e, ut scriberent saeculi; et quia moderni non 
scribunt per diphthongum, ideo retinuerunt hoc nomen seculum 
scriptum more suo, et neglexerunt hoc nomen sacculum 
quod est vera litera. 

De aspirationis nota exemplum est prima? ad Thessaloni- 
censes secundo, cum’ dicitur ‘Ad tempus? ore, ut sit 
ablativus casus hujus nominis os o77s, et non genitivus hujus 
nominis fora horae. Scribitur igitur? in ablativo casu, et 
glossatur non a sancto sed a Magistro Sententiarum qui 
glossavit epistolas; sed sicut multipliciter alibi? defecit in 
expositione propter ignorantiam Graeci, ita defecit!! hic, 
quoniam ? proculdubio in Graeco, a quo sumptum est, geniti- 
vus casus hujus nominis fora invenitur Zozas, et aspiratur tam 
apud Graecum quam Latinum. Sed os oz7s non aspiratur, 
hoc enim nomen ora est Graecum, licet Latino more declina- 
tum sicut dozzzza. Sed Graecus declinat sic hora horas hora 
horan?? hora. Unde nominativus dativus !* et vocativus similes 
sunt, accusativus in az, genitivus in «s, ablativum non habent 
Graeci. Et hoc in Graeco est horas, sicut ego legi diligenter, 
et quilibet potest probare qui^ scit Graecum, et in antiquis 
invenitur aspiratio. 

Haec exempla volui afferre, ut aliqua probatio innuatur 
quod necesse est linguas alienas sciri propter textus Latini 
corruptionem, tam in theologia quam in philosophia. Quo- 


! O. omits the whole paragraph De diphthongo—vera litera. 


?f.,ilud. V., aliud. SAT aVels _' J. diphthongum. V., diphthongan. 
? J., o1[=omni; probably a blunder for io, z.c., ideo]. 

5 O., primo. 7 J., quod cum. 5 O., cujus. 

9? O., enim. ” Omitted in O. Day c Oswtecite 

2 O, om. quoniam proculdubio et seq, to end of chapter. 13 J., horam (s7c). 


H4 J., et dativus. 15 Jie, hice bees quids 17 J., quicquam. 





LINGUARUM COGNITIO. 10I 


modo vero decurrit plana probatio, et in speciali per omnes 
corruptiones Bibliae, in aliud tempus differtur propter rei 
magnitudinem, quae potest, cum volueritis jubere, Vestrae 
Sanctitati praesentari, sed non per me ut sufficiat, sed magis 
per alium ; quam vobis in sequentibus explicabo. 


CAPITULUM VI! 


Septima ratio, quare? necesse est ut Latini sciant linguas, 
est? specialiter propter sensus falsitatem, etsi litera esset 
verissima *. Nam tam in theologia quam in philosophia neces- 
sariae sunt interpretationes, et praecipue in textu sacro et in 
textu medicinae et scientiarum secretarum, quae nimis occul- 
tantur propter ignorantiam interpretationum. Nam medici 
confusi sunt propter malas interpretationes, quas vocant 
synonyma. Non?est autem possibile eis uti medicinis authen- 
ticis propter errorem istorum syno[ny]morum?, et ideo 
accidit in manibus eorum infinitum periculum. Eodem modo 
in ? textu sacro; nam summa difficultas, quae est apud ipsum 
sciendum, est propter varietatem et obscuritatem infinitarum 
interpretationum, ut? in exemplo familiari pro? infinitis? 
aliis? apparet. Vulgus enim hoc nomen Israel pro patriarcha 
interpretatur vzrui° videntem? Deum, et’ praevaluit hoc in 
usu usque ad tempus Hieronymi, et etiam usquequo sua trans- 
latio et sua expositio jussae sunt per omnes ecclesias 
divulgar. Sed ipse dicit in originali, * Quamvis grandis 
auctoritatis sunt et eorum umbra nos opprimat, qui Israel 
virum videntem Deum interpretati sunt", nos tamen magis 
consentimus Deo vel angelo qui hoc ! nomen imposuit, quam 
auctoritati alicujus eloquentiae secularis; Et! ideo probat 


! Title in margin of J.: * [Distinctio] secunda in qua spe[cialiter ratio septima] et 
octava po[nuntur] habens sex [capitula].’ 

2]. quare. V., quia. a Ve Jie; et; tonest: + J., veracissima. 

> Non est—synonymorum is from J. V. omits. O. agrees with J. down to 
propter, then errorum istorum synonymorum ignorantiam, et. 

5 O., est in. T O., et. ? Omitted in O. 
9 (),, vir videns. ? O. om. et praevaluit—interpretati sunt, 
1! Q,, in hoc 1? OQ. om. Et—affirmat. 


102 OPERIS MAJORIS PARS T'ERTIA. 


egregie quod affirmat.! Nam illi qui sic interpretati sunt 
crediderunt quod hoc vocabulum significet idem conjunctum 
et divisum, sicut? respublica apud nos. Sed hoc non est 
generaliter verum, immo in pluribus habet? instantiam in 
omni lingua. Apud vero Hebraeos? zs est vir, va videns, é/ 
Deus, et ideo crediderunt multi quod hoc nomen patriarchae 
habeat* resolvi in illa tria. Sed Hieronymus reprobat per 
multa argumenta ; quatuor enim possunt ex dictis suis sumi 
a parte vocis, et quatuor vel quinque a parte rei. Nam in 
illis tribus nominibus aliae literae et plures quam in nomine 
patriarchae, et aliter ordinatae et syllabicatae reperiuntur. 
Ex? hoc igitur triplici argumento sumpto per? literas con- 
cluditur per Hieronymum quod idem significari non potest 
hinc inde; cum ratio significationis ejusdem sumatur propter 
vocis identitatem. Sed patet? vocem et literas nimis variari, 
quoniam in nomine patriarchae sunt hae quinque literae per 
ordinem, Iod, Sin, Res, Aleph, Lamet, sicut ipsum Hebraeum 
hic positum declarat ^w?" Iserael 8, Sed in hoc triplici vocabulo 
hae octo literae hunc habent ordinem, scilicet Aleph, Iod, Sin 
Res, Aleph, He, Aleph, Lamet, ut hoc Hebraeum ostendit 

is 

UN 


el Tà 
Os | aN 





Et quarto argui potest ex pronuntiatione. Nam sicut 
puncta ostendunt, nomen proprium non retinet apud Hebraeum 
sonum praecisum illorum vocabulorum trium, sed majorem 
habet, quia Iserael sonatur in quatuor syllabis; trium vero 
vocabulorum sonus in solis tribus syllabis coarctatur, ut 
dicatur zs, va, €/; quoniam punctum unum sub litera sonat 
7, duo puncta sonant e, et linea cum puncto sub ea sonat a. 
Sed argumenta fortiora trahuntur ex sensu vocis? secundum ? 
Hieronymum?. Nam? per textum Hebraeum et Graecum et 
Latinum, et per Josephum, patet quod Israel non debet dici 


! O. om. Et—affirmat. Zale ESIcUt- MS VEPNSIC: 

? For habet—Hebraeos, O. has est falsum. Nam apud Hebraeos. 
* O., habet. 5 ©. omits Ex hoc—sensu vocis. 
5 ]-» penes. ? J. omits patet. 


8]., Iserael. V., Iserel. ? O., Nam secundum Hieronymum et. 





LINGUARUM COGNITIO. 103 


vir videns Deum, sed principans! vel princeps cum Deo, 
quoniam in Hebraeo ad literam est sic, ‘ Et dixit Deus, non 
vocabitur nomen tuum amodo Jacob, sed Israel, quoniam si 
principatus! vel princeps fuisti cum Deo, et cum hominibus 
poteris principari, Et ideo dicit Hieronymus quod sensus 
est, Non vocabitur nomen tuum supplantator, hoc est Jacob, 
sed vocabitur nomen tuum princeps cum Deo, hoc est Israel. 
Quoniam enim? ego princeps sum, sic? enim ? tu qui mecum 
luctari potuisti princeps vocaberis. Si autem mecum pugnare 
potuisti^ quanto magis cum hominibus, hoc est cum Esau, 
quem formidare non debes. Et? hoc ostendit ipsum Hebraeum 
hic scriptum hoc modo. 


Jacob non dixit et 5 
laecove lo jlomer va 
apy? Nb Wey 
nomen tuum amodo dicetur 
simecha oze leamer 
ToU hy VON? 
quoniam Israel si‘ quoniam * 
ki icerael im ki 
2 Dae DN » 
Deo simul principatus * 
elohim im saritha 
nios Dy noe 
poteris et ? hominibus simul et 
tuchal va enasime im ve 
534m) D'UXN Dy) 
! O., principalis. ? Omitted in O. OM sicut: 3 O., invaluisti. 


? O. omits Et hoc ostendit—to end of Hebrew passage, beginning again Et 
textus Graecus. 

8 The Hebrew in J. is too faulty to be worth insertion. See additional notes. 

“In inner margin of f. and V. (partly hidden in latter) is a marginal note on 
quoniam sz (same hand as text :—‘ Modus loquendi Hebraicus est, hoc est Sed 
Israel (scilicet dicetur nomen tuum.) 

8 Note on frzncz?atits in outer margin of V. and J. (in same hand as text) : ‘ fuisti 
vel princeps fuisti. Nam in Gallico Hebraei dicunt princeias verbaliter uno 
vocabulo pro praeterito tempore indicativi modi, et sic est in Hebraeo et Graeco, 
licet Latinum habeat duo vocabula in tali praeterito. (J. writes: cezas veras for 
princetas verbalzter and omits Zempore.) 

? Note on /oferzs in V. and J. (in same hand as text): * principari scilicet, sed 
superfluit una copulatio ; sed modus Hebraicus est.’ 


104 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


Et textus Graecus habet sic: quia invaluisti cum Domino, 
et cum hominibus valebis. Atque Latinum habet : quoniam 
si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines 
praevalebis. Et Josephus, primo antiquitatum libro, Israel ideo 
appellatum dicit, quia contra angelum ! steterit. Omnia 
igitur haec, scilicet principari cum Deo, et invalescere, et 
fortem esse, et? stare? contra? vel? cum? Deo?, reducuntur 
ad eundem sensum, ut? patet?, sed diversis vocabulis inter- 
pretatum ?, quorum nullum de virtute suae significationis potest 
elicere visionem Dei. Et ideo vera interpretatio est prznceps 
cum Deo. Et adhuc confirmat hoc Hieronymus per argumen- 
tum derivationis. Nam Sarith, quod * ab Israel nomine 
derivatur, principem ? sonat ut? dicit? Unde et? Sara uxor 
Abrahae princeps dicitur, sicut ^ dicit Hieronymus super? 
decimum? septimum? capitulum? Geneseos? | Quapropter 
si vulgus vel aliqui antiqui, ut Eusebius Caesariensis in libro 
nominum Hebraeorum, quem Hieronymus in Latinum vertit, 
et alii, famosa abutentes interpretatione, dicant" Israel inter- 
pretari? per vzrum videntem Deum ?,dicamus cum Hieronymo; 
* [llud? autem quod in libro nominum interpretatur Israel vzz 
videns Deum, omnium pene sermone decretum, non tam vero 
quam violenter, nihil interpretatum videtur. Si igitur per 
Eusebium in libro nominum, quem Hieronymus transtulit in 
Latinum, et per Ambrosium et alios forsan !? sanctos, allegare 
quis contendat quod recta !! expositio " hujus"? vocabuli P? Israel 
sit vzr videns Deum, dicendum est quod locuti sunt secundum 
vulgatam expositionem antequam veritas fuit patefacta, quam 
postea beatus Hieronymus vera et recta interpretatione 
Latinis revelavit; sicut in ejus libris continetur, et in glossa 
etiam habetur? Si? vero P? dicatur ? quod consuetudo vulgi 
theologorum modernorum hanc interpretationem frequentet, 
patet responsio per supradicta secundum Augustinum et 
Cyprianum et Isidorum et alios et? per? varias? declara- 


! O., Dominum. ? Omitted in O. ? O., interpretationum. 
BIC) sets ? O., et principem. 9 (Oo wt 

* O., dicunt. 8 J., interpretati (5c). 

" O. omits Illud autem—habetur. 19 J., forsitan. 


11 T., rita. 17? J., hujus vocabuli expositio. | O., Et si forsan dicitur. 





LINGUARUM COGNITIO. 105 


tiones, Nam secundum eos manifestatae? veritati? cedat 
consuetudo, ut‘ relicto errore vulgi sequamur veritatem ; et 
quod ex? ignorantia venit non debet allegari, sicut accidit in 
proposito. Et praecipue contra auctorem et! doctorem! 
sacrum non licet contraire ubi? pro se rationes sufficientes et 
auctoritates allegat. Porro’ ad omnium affirmationem potest 
quilibet Hebraeos? peritos consulere, et inveniet sententiam 
beati Hieronymi ratam et inconcussam’, Summa vero neces- 
sitas remediorum falsitatis requiritur in his interpretationibus 
propter formam Hebraei sermonis. Nam in interpretationibus 
vulgatis, quae in fine Bibliae ponuntur, sunt infinitae occasiones 
errorum propter hoc quod unum vocabulum? aestimatur 
secundum ? normam Latinam, quae est multiplex apud 
Hebraeos. Et abundantius erratur quod tali vocabulo dantur 
variae interpretationes, tanquam ejusdem sint vocabuli 
Hebraei!, cum tamen quaelibet sit diversi, eo quod vocabu- 
lum Hebraeum apud nos male consideratum in scriptura 
una habet diversas literas apud Hebraeos et! diversas! 
scripturas!, penes quas recipit!! diversas interpretationes ; 
secundum quod Hieronymus ponit exemplum in epistola de 
Mansionibus. Nam or, si scribatur per aleph, significat uen ; 
si per ain, Pe//et ? ; per heth, foramen; per he P, montem. Dicit 
igitur quod vicesimo Numerorum quidam interpretati sunt his 
modis quatuor; sed opiniones tres destruit, quia in Hebraeo 
scribitur hic per he! literam !, et ideo solum zem in hoc 
loco designat. Sed in praedicando et legendo theologi 
recurrunt ad omnes quatuor expositiones ? in hoc vocabulo; 
et sic in!* aliis! propter!" hoc quod sic habetur in inter- 
pretationibus "7, 

Ultima ratio scientialis de necessitate linguarum aliarum ! 
est quod grammatica in lingua Latinorum tracta est a Graeco 
et Hebraeo. Nam literas accepimus a Graecis, ut docet 


! Omitted in O. ? ]., manifeste. 3 J., veritate. 
2 xet? 7]. O., ex mera- DG) enisi: 

* O. om. Porro—inconcussam. ? ]., Hebraeo. 
" O., vocabulorum. ! O., simplex secundum. 

1 J., recepit. 1? Q., pedalem. io neu: 

H J. omits he. 15 J., exceptiones. 16 ©., alias. 


"' For propter—interpretationibus, O. has igitur multipliciter errant. 


106 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


Priscianus, et! totam rationem tractandi partes orationis 
Priscianus accepit a Graecis, ut testatur, et miscet Graecum 
in magna abundantia? per omnes libros suos. At ipsa 
vocabula linguae Latinae!, et tam theologica quam philoso- 
phica, ab alienis linguis pro parte maxima sunt transfusa ; 
quorum? aliqua Latini suspicantur esse alterius linguae, et de 
aliquibus non considerant quod ab alia lingua descendunt *. 
Multa* vero* aestimantur^ quod sint penitus Latina, cum 
tamen sint Graeca vel Hebraea, Arabica vel Chaldaea, in quibus 
tam in pronuntiatione quam in scriptura et sensu accidit multi- 
plex error Latinorum. Nec est modicum inconveniens? errare 
in vocabulis; quia per consequens homo errat ? in orationibus, 
deinde in argumentis, et tandem in his quae? aestimantur? 
concludi*. Nam Aristoteles dicit, Qui? virtutis? nominum 
sunt ignari saepe paralogizantur. Et primum et principale 
fundamentum doctrinae ponit Boethius in certa et integra 
cognitione terminorum, sicut docet in libro de Disciplina 
Scholarium ; atque nos experimur hoc’? in singulis scientiis. 
Nam principalis difficultas? et? utilitas sunt ut! homo sciat 
intelligere vocabula quae dicuntur in scientia, et prudenter 
et? sine errore proferre. Quando vero” hoc} sit P, aliquid ? 
potest per seipsum proficere sine ulteriori doctrina si sit 
diligens in studio. Nam textus scientiarum sunt ei plani 
postquam P? noverit ? proprie ac recte intelligere et interpretari ; 
et sine difficultate potest quemlibet sapientem intelligere, et 
cum quolibet sufficienter conferre, et ^ a quolibet si necesse 
est edoceri ^, Et Aristoteles dicit primo 9 Coeli et Mundi, 
Parvus? error in principiis? est magnus in principiatis. 
Qui enim in fundamento ? errat, necesse est eum” errore 
totum aedificium cumulare. 


1 O. omits et totam—Latinae. 2 J., Abundamus. 

? O. omits quorum —descendunt. 3 O., et multi vero aestimant. 
5 Omitted in O. — S$].,hic. O.omits. 7 O., errabit. 

3 O., aestimatur conclusio. ? O., quod qui. 1? J. omits hoc. 

H Q., est quod. 1? ()., veraciter scit hoc. 

13 J., plusquam voverit. O., quando noverit. 

15 QO. om. et a quolibet—edoceri. 15 J. omits et. 

16 O., in primo. 17 Q., quod parvus. — 5 O., principio. 


19 O., fundamentis. 20 Q., eiin. 





LINGUARUM COGNITIO. 107 


Aestimamus igitur linguam nostram Latinis dictionibus esse 
compositam, et pauca esse vocabula aliarum linguarum, cum 
tamen quae! communiter utimur? sint? de linguis alienis, ut 
domus *, scyphus?, clericus, laicus, diabolus 5, Sathanas, ego, 
pater, mater, ambo, leo, bos, ager, malum, et sic de paene? 
infinitis quae vix in? magno volumine possent congregari; 
praecipue si scrutarentur ? vocabula singularum ?? scientiarum, 
et maxime theologiae et medicinae ; quo volumine nihil esset 
utilius, si vocabulorum omnium recta scriptura ac pronun- 
tiatio'? debita cum fideli derivatione et certa interpretatione 
praeberentur P, Sed nunc in his quatuor erramus’ infinities? 
in magnum totius sapientiae detrimentum ; quod paucis 
exemplis potest intelligi. Nos enim non consideramus ordinem 
linguarum, nec quod prior lingua non recipit interpretationem 
posterioris, nec quod diversae linguae, in eo quod diversae 
sunt, non se mutuo exponunt, secundum quod dicit Hiero- 
nymus Ge[nesis] septimo decimo, * Nemo aliqua lingua quod- 
libet vocans etymologiam sumit vocabuli ex altera' ; et Servius 
dicit hoc in commentariis Virgilii. Et maxime prior ex pos- 
teriori non potest originem habere, ut certum est omni homini 
rationem habenti. Unde Graecum non oritur ex Latino, nec 
Hebraeum ex Graeco. Et ideo" non debet Hebraeum etymo- 
logiam !? capere ? ex Graeco, nec Graecum ex Latino. Unde 
Hieronymus contra quosdam dicit loco!’ memorato 5, Sarra 
non Graecam sed Hebraeam " debet habere rationem, Heb- 
raeum ? enim est. Et! Servius dicit quod Lenaeus a /ezo, 
lacu, dicitur, non a” /ezzo?, quia Graecum nomen non?! 
potest Latinam etymologiam recipere. Sed contra hoc 
facimus communiter et indifferenter ), Nam dicimus ? quod 


! O., qui. ? O., utuntur. 3].,tam sint. O.,sunt. 

3! O., domus. V. J., doma. ? O., ciphus. 5 O. om. diabolus—malum. 
7 Omitted in O. 5 O.,etiam in. — ? O., scrutemur. 

1? O., singulorum et singularum. Hy.O., si. V.,sed. 

12 J. O., pronuntiatio. V., pronuntiatione. 1? O., praeliarentur. 

1 QO, omits Ge—Virgilii. 15 J., capere etymologiam. 

15 O., quod. 11]., Hebraicam. !5 O., Hebraea. 

19 For Et Servius—et indifferenter, O. has et nos contra. 

7].,aleino. V.,abalieno. *! J., nomen non. V. om. nomen. 


“2 J., discimus. 


108 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


amen, licet sit Hebraeum, dicitur ab a Graeca ! praepositione !, 
quod est sine, et mene Graeco, quod est defectus. Et cum 
Parasceve sit Graecum, dicimus quod dicitur a faro paras et 
coema coenae, quae sunt Latina. Et? dicunt quod dogma 
dicatur a doceo, et quod jubileum a jubilo”, et sic de infinitis, 
quae omnia falsa sunt. Et non solum vulgus Latinorum ! 
sed ? auctores in! his! oberrant ; ut Hugutio * et ejus sequaces, 
qui ? aestimant jubileum a jubilo derivari, cum tamen jubileum 
debet esse Hebraeum, et? jubilus est Latinum. Sed nec debet 
dici jubileum, ut litera 7 sit in secunda syllaba sicut in jubilo, 
immo debet ibi esse e litera ut dicatur jubeleus’, sicut vult 
Isidorus et Papias, et omnes libri antiqui sic habent. Nam 
diciter a jobel, quod est Hebraeum. 


CAPITULUM VII. 


Quoniam autem scimus quod multa vocabula, quae sunt in 
usu Latinorum, debent exponi per alias linguas, assueti in hoc 
credimus quod longe plura quam veritas sit capiant? etymo- 
logiam aliunde. Nam sola illa vocabula quae oriuntur et 
derivantur ex !? Graeco et Hebraeo debent habere interpreta- 
tionem! per linguas illas. Ea enim quae pure? Latina ? sunt '? 
non possunt habere expositionem nisi per vocabula Latina. 
Nam purum Latinum est omnino diversum ab omni lingua, 
et ideo non recipit ? interpretationem aliunde. Sed Latini 
hoc non considerant, immo indifferenter pura Latina per alias 
linguas interpretantur, sicut a Graecis derivata. Unde multis 
modis hoc nomen cae/zsi quod est pure Latinum, Graece 
interpretantur !*, dicentes quod! caelum dicitur tanquam casa 


! Omitted in O. : ? O. omits Et dicunt—jubilo, 
? O., sed etiam. 3]. Hugocio. O., Hugo. 

? O. omits qui aestimant—to end of chapter. 

5 et omitted or erased in J. 7 J., jubileus (szc). 


8 Title in margin of J. : *capitulum tertium q[uod non de]bent vocabula [puJre 
Latina [exponi] per Graecum." 

9? O., capiunt. DATE Ox Vota: 

1 Q., interpretationes. 1? f., pura sunt Latina. 

1? ()., potest habere. 4 QO. omits sicut—interpretantur. 





LINGUARUM COGNITIO. 109 


heltos *, id est domus solis, nam sol dicitur helios. Sed incon- 
grue dicunt et falso. Nam cum helios sit nominativi casus et? 
non genitivi,casa helios incongrue dicitur; deberent enim dicere 
casa heliu, quia heliu est genitivi casus. Deinde? falso dicitur ; 
nam sicut? Varro peritissimus Latinorum, ut sanctorum et 
philosophorum utar eloquio, docet, et? Plinius in* prologo 
naturalis philosophiae confirmat *, caelum dicitur a cae/o caelas, 
quod est sculpo—pis’*, quia stellis sculptum est et ornatum, 
quod ? manifestum est ex lege scripturae vocabulorum. Nam 
caelo—las pro sculpo—pis *, scribitur per diphthongum ae in 
omnibus libris? antiquis; et similiter hoc nomen caelum apud 
omnes codices antiquos scribitur per diphthongum eandem, et 
ideo derivatur a caelo, quod est sculpo. Et ex hoc sequitur 
quod non derivatur a ce/o celas, quod est occulto—tas®, sicut 
illi dicunt qui huic nomini dant etymologiam Latinam, 
dicentes sic dici quia occultatur et elongatur a nobis, vili 
errore sicut priores decepti? — Similiter hoc nomen ave, quod 
est pure Latinum, Graece exponunt, dicentes quod dicitur 
ab a, quod est sine, et we, quasi szze «e, Sed hoc fieri non 
debet, quia hoc vocabulum non sumitur a Graeco vocabulo 
cognatae !! significationis". Nam chere in Graeco significat ” 
ave in Latino, sed haec duo non concordant, et ? ideo multo 
magis ab aliis suam non trahet* expositionem. Hoc igitur 
est unus modus quo infinitis quasi vocabulis errant Latinis.'^ 


CAPITULUM VIII. 
Alius modus est quod in Graecis vocabulis non attendimus 
scripturam quam habent multipliciter variatam, quodque 5 


1J., helaos. O. has casehlios for casa helios. 
? For et non genitivi—deinde, O. has li enim est genitivi casus, et ideo. 


* O. omits sicut Varro—et. * For in prologo—confirmat, O. has dicit quod. 
5 J., sculpis. 5 O. omits quod manifestum—decepti. 

* J., sculpis. PATE Hs: 9 J., occultas. 

10 [ =vae ?]. !! Omitted in O. 1? J., significat. V., signat. 
!* O, omits et ideo—to end of chapter. H J., trahat. 

15 J., Latini. 

16 Title in margin of J.: Capitulum q[uartum] de scriptura [erro]nea 


Graecorum [vo]cabulorum. No break in O, 
' O., intelligimus sacram. *J., quod. O.,quia, 


IIO OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


vocabula consimilia in sono distinguunt! in significato. Unde 
habent triplex 7 et duplex o et duplex 7 ac f et c; et habent 
undecim diphthongos et multa alia, ut sic varietatem suorum 
vocabulorum in significando designent. Nam cezos, quod est 
inanis, a quo cezodoxza,id est inanis gloria, de quo Deuteronomii 
septimo, scribitur per e breve; et cezos quod est novus, a quo ez- 
cenia, id est innovationes ut nova festa et dedicationes ecclesi- 
arum ?, de quo Johannis decimo ?, scribitur per ae diphthongum, 
sic caenos. Cenos vero quod est? communis, a quo cenobium 
et ePzcenon, scribitur per oz dipthongum, quamvis Latinus pro- 
ferat e, sed deberet proferre 7, ut diceret czzos. Unde ab hoc 
dicitur czzozza, quod est secundum Hieronymum: in correc- 
tione psalterii, communis vel omnimoda musca. Unde Papias 
dicit quod scribitur per diphthongum in prima syllaba sic 
cotnomia*, et hoc manifestum est ex Graeco psalterio. Et etiam? 
cynos, canis, quando scribitur per y Graecum, unde cynomia 
id est musca canina, de qua Exodi octavo. Et xezos per x est 
peregrinus, a quo xezza quae sunt munera seu dona, de quibus 
primo Machabaeorum et? vicesimo Ecclesiastici. Et schenos 
per sc£? est funis, a quo schenobates qui graditur in fune et 
super? funem ; et? sceza est umbra vel tabernaculum, a quo 
scenopegia, id est fixio tabernaculi, et scenofactoria ars in? qua 
Paulus apostolus laborabat. Cum ergo derivativa istorum 
vocabulorum et composita sic variantur in significatis, licet sint 
similia in sermone et sono, sicut? primitiva?, manifestum est 
quod non est possibile evadere in sensu literali sine errore, qui 
non advertit scripturam hujusmodi dictionum?. Unde magni 
vivi et famosi expositores aliquando decepti sunt, sicut !? 
Rabanus, qui octavo!" decimo!" Actuum !* dicit quod sceno- 
factoria ars docet facere funes, quia aestimabat quod schenos, 
quod est funis, esset illud a quo nomen derivatur. Sed Beda 
docet contrarium, volens quod a scena™ derivetur?. Et hoc 
manifestum est per scripturam vocabuli, scilicet!* octavo decimo 


1 O., distinguunt, V. distinguant. ? Omitted in O. 

? Q,, 18° [perhaps 10° badly written ?]. 1 J., cionomia (sz). 5 J. omits et. 
8 J. 30° (altered from 20°). O., 2°. * O., sche. 

3 O., supra. 9 O., est in. M sicut- Vl SIGS 
@., 8. 1 O., schena. 3 J., O., derivatur. 


14 (), omits scilicet octavo decimo—per aspirationem, 





LINGUARUM COGNITIO. DI 


Actuum in Graeco textu scribitur vocabulum prima syllaba sine 
aspiratione, et per vocalem quae vocatur 7/a, scilicet quae est z 
longum, et sic scribitur sceza pro tabernaculo; sed schenos pro 
fune scribitur per oe! diphthongum et per aspirationem?, Et 
sic contentio est inter doctores de cyzema et? caeteris prae- 
dictis. Unde de * xezzzs credit vulgus quod nihil sit ; et corri- 
gunt in textu sacro, dicentes exegza?. Sed in Bibliis? antiquis 
non est? sic, nec in Graeco, nec? potest sic dici secundum 
Graecam grammaticam, quia oporteret quod ez, praepositio 
Graeca, poneretur ibi, quod non est possibile; postquam voca- 
bulum incipit per consonantem, sicut patet ex grammatica 
Graecorum *. Per hunc modum accidit error quasi in infinitis 
vocabulis. 


CAPITULUM IX? 


Et? tertius modus est quod licet Latini multum communi- 
cant cum (Graecis, tamen in aliquibus differunt, quod non 
observatur ut oportet. Nam cum dicat Priscianus et omnes 
Latini sciunt quod nomen arboris apud Latinos est feminini 
generis et terminatur ? in us, et nomen fructus est neutrum et 
terminatur in um, ut fomus pomum, pirus pirum, et sic de 
aliis, aestimant quod hoc sit intelligendum de omnibus 
vocabulis quae sunt in usu Latinorum, ut" de malo et de 
amigdalo et alis. Nam regula Latinorum est solum intelli- 
genda de Latinis dictionibus, non de Graecis nec aliis, Et quod 
hoc sit verum patet primo, quia Latinus dat regulas de 
Latinis, et non pertinet ad eum ordinare regulas de linguis 
alienis; deinde Pris[cianus] dicit quod omne Graecum cadens in 
usum Latinorum retinet genus suum quod habuit! apud 
Graecos ; et ideo cum z;a/u; pro arbore sit Graecum et neutri 


om leon Ocr a Vien) les ? O. omits scilicet octavo decimo—per aspirationem. 
PATH etide: *' Onretide: 5 O., xeunia. 
5J., O., Bibliis. V., libris. 7 Omitted in O. 


3 O. om. nec potest —Graecorum. 


? Titlein margin of J.: *[ca]pitulum quintum de de[ri]vatione Graecorum vocabu- 


lorum falsa in usu Latinorum.’ 10 J., terminantur (sz). 


? For ut de malo—quod habuit, O. has id est, ut teneant genus suum, quod 
habent, 


112 OPERTS MAJORIS. PARS TERTIA, 


generis, erit sic apud usum Latinorum ; et ideo! tam pro fructu 
quam pro arbore erit ejusdem generis et ejusdem terminationis. 
Et? hoc probatur per Virgilium qui dicit in Georgicis ;za/a 
Znsita ; arbores quidem inseruntur, non ? fructus ; et super hoc * 
Servius? commentator? qui fuit major quam Priscianus 9, 
nam ejus auctoritate saepius utitur ", dicit quod haec regula, 
Omne nomen arboris est feminini generis, intelligenda est de 
Latinis non de Graecis. Malum? autem Graecum est, ut infert ; 
et certum est quod? est Graecum, licet secundum morem 
Latinorum aliquantulum aliter? prolatum, quia! nulla dictio 
apud Graecos terminatur in m literam, sed in n; et Latinus ™ 
consuevit !! terminare dictiones suas in m, ut scamnum™, fenum, 
tomum' et hujusmodi Item multoties Latinus mutat 
aliquam vocalem in vocabulo Graeco, ut ubi Graecus dicit 
grammaticos Latinus dicit grammaticus, et sic multipliciter ; et 
sic est hic; Graecus enim dicit * ;zze/oz pro arbore et fructu ; 
Latinus mutat e in a, sicut n in m,et dicit malum. Sed ista 
mutatio non mutat vocabulum secundum substantiam et secun- 
dum radicem; quia acceptum est a Graeco, licet aliter prolatum, 
et hoc omnes auctores testantur. Caeterum per textum Lati- 
norum in antiquis libris tam de theologia quam de philosophia 
invenitur semper malum pro arbore. Nam in primo Joelis 
invenitur communiter apud omnes Biblias malum pro arbore ; 
et usque nunc?? correctores dimiserunt illud in novis Bibliis, et 
in omnibus” antiquis? quatuor Canticorum similiter!, ubi !6 
dicitur, Sicut malum inter ligna silvarum ; et sic exponit Beda 
in originali. Et duodecimo Ecclesiastis est amigdalum in !? 
omnibus ? antiquis ^: et malogranatum in singulari et malo- 
granata in plurali in! libris! legis! invenitur; quod non fieret 
si malum non esset neutri generis. Mutantur igitur haec '" 
vocabula secundum formam Latinarum !* dictionum '? incon- 


1 Q., tunc. ? For Et hoc—Servius, O. has sed Servius. 

5 J. in (szc). 4J., super hoc. V., ideo. 5 J., commendator. 
6 O., Prisciano, cujus. ‘J. O., utitur. V., utimur. 

* For Malum—quod, O. has Et certum est quod malum. 

9 O., sit aliter. 1? Omitted in O. 1! O., Latini omnes consueverunt. 
1? J. O., scannum. V., stagnum. 15 T. omits pomum. 

14 (),, Nam Graecus dicit. V. J. om. dicit. 15 O., etiam. 16 Q,, ibi, 


17 O., hujusmodi, !* O., Latinorum. 19 O. omits dictionum—to end of chapter. 





LINGUARUM COGNITIO. II3 


venienter, et praecipue mirum est quod in aliquo correctores 
dimittunt antiquam literam, et in alio abradunt, quod est 
omnino contra rationem. 


CAPITULUM X. 


Similiter in pronuntiatione literarum Graecarum multum 
erratur propter hoc quod Latini volunt formam suam pro- 
nuntiandi? servare in Graecis dictionibus. Et in hoc peccatur 
maxime; cum omnes poetae Latini? et? omnes? antiqui? 
proferebant secundum primam institutionem. Sed nos 
moderni violavimus hoc* multis modis contra usum omnium 
antiquorum et? auctorum?. Verbi gratia, cum?  Pris- 
cianus dicit quod nomina possessiva desinentia in zzs 
longantur et acuuntur in penultima, ut Zazzus, bovinus, 
eguinus et hujusmodi®, intelligenda est regula de Latinis 
dictionibus, non de Graecis, propter" aliquas rationes tactas 
prius. Et ideo cum adamantinum, byssinum, crystallinum, 
hyacinthinum, bombycinum, onychinum, amethystinum, smarag- 
adinuim et hujusmodi, sint? Graeca, debent breviari in penultima, 
sicut Graeci faciunt. Praeterea nec ista sunt possessiva;? nam 
duae tantum sunt terminationes possessivorum apud Graecos, 
scilicet in cos, ut grammaticos, et in os?, ut aram s, id est 
caelestis. Caeterum omnes poetae Latini breviant penultimam, 
et ideo non est poetica licentia, quia? communiter? fit? ab? 
omnibus? et? ubique?; quod enim raro fit et ex causa licentiae 
poeticae ascribendum est, sed non quod fit semper ? et? com- 
muniter. Unde Juvenalis Amethystina convenit ili. Et idem 
dicit erazdia tolluntur crystallina, penultimam corripiendo. 
Et! Persius abbreviat dicens hyacinthina laena in fine versus !!, 
et sic omnes faciunt et nullus facit contrarium. Ergo non est 
poetica licentia, sed? ex? lege? naturali?. Et cum secundo 
Regum decimo septimo ?? capitulo habeatur quasi siccaret ptis- 


1 Title in margin of f. : Capitulum sextum de pronuntiatione. 


? Omitted in O. ? O., et omnes antiqui Latini. 

an ©sse HOC. \V.5) Uaec. 9 V., nam cum. J.,nam(om. cum). 
$ O. om. equinus et hujusmodi. 7 O. omits propter prius. 

SV. J.; sicut. 9 O., nios. 10 Q., amatistiam (szc). 


11 Q, omits Et Persius—versus, J. O., 17^. V. septimo. 


SUPP. VOL. I 


114 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


anas, expositio famosa vocabulorum Bibliae, cui omnes adhae- 
rent, nititur! probare quod media sit producta; et auctor 
illius expositionis defendit se per versum Horatii, qui? dicit ?. 

Tu cessas agedum ? sume hoc ptisanarium oryzae. 

Sed error est, nam, sicut per omnes auctores probari * potest*, 
nunquam abscinditur in metro nisi una syllaba in fine dictionis; 
et ideo sic debet scandi, hoc? ptisanari oryzae, ut haec syllaba sa 
brevietur et quod? haec syllaba za longetur. Et hoc patet 
aliter, quia in omnibus derivativis a ante 772725 longatur, ut ® 
contrarium, armarium et hujusmodi infinita; quod observatur 
in hac scansione, sed non in vulgata cum dicitur 2Zzsazgar 
oryzae, ut duae syllabae auferantur, quia ibi breviatur haec 
syllaba zz ut patet. Ergo oportet quod media hujus dictionis 
plisana sit breviset gravanda®. Praeterea erratur in scriptura. 
Nam in novis Bibliis habetur Z?sazas, quod nihil est; et ideo? 
debet ? anteponi, sicut in hoc nomine Ptolemaeus et multis. 
Et in hoc modo errandi ? erratur infinities in aliis vocabulis ; et 
tam? violenter mutavimus? veras accentuum !? regulas, quod 
non est remedium per magistros ; quoniam consuetudo cogit 
omnes male proferre, ut in uno patet exemplo pro millibus !. 
Butyrum habet penultimam correptam apud auctores. Unde 
Statius Achilleidos ?, 

Lac tenerum cum melle bibit, butyrumque comedit. 

Et Macer in libro herbarum, 

Cum butyro modicoque oleo decocta tumorem. 

Et Graecus sic breviat, atque componentia ipsum requirunt 
hoc. Nam componitur de tyros et dos, et tyros est breve in 
prima syllaba; et est ? lacticinium, quod a bove venit. Sed 
longe sunt majores errores apud multos, et ignorantia 
veritatis apud omnes circa accentus. Sed major disputatio 
requiritur? quam praesens scriptura concedit 4. 


17. V.,innititur. O., nititur, 


? Omitted in G. 3 V., agendum ; J. et O., agedum. 

* O., probatur. Owns ® O. omits ut contrarium. gravanda. 
7J., multis aliis. O. omits et multis. 8 J., tamen. 9? O., mutamus. 
10 ()., accidentium causas et. H (Q., mille millibus. 

12 JR MESStYXOSIeSt: 33 QO. omits apud multos —requiritur, 


14 Q., concedit inquirere. Part III. ends here in O. 





LINGUARUM COGNITIO. IIS 


CAPITULUM XI. 


Cum jam manifestavi quomodo cognitio linguarum est 
necessaria Latinis propter studium sapientiae absolutum, nunc 
volo declarare quomodo oporteat? eam haberi propter sapi- 
entiam comparatam ad Dei Ecclesiam,et rempublicam fidelium, 
et conversionem ? infidelium, et eorum reprobationem qui con- 
verti non possunt. Nam quatuor modis* necessaria est 
Ecclesiae, primo videlicet propter officium divinum, eo quod 
Graecis, Hebraeis et Chaldaeis utuntur in officio, sicut in 
scriptura; et plura accipimus quorum scriptura non habet 
usum, sicut agios, atheos*, athanatos, iskiros, imas, eleyson, 
kyrie" et hujusmodi. Cum igitur ignoramus scripturam et 
pronuntiationem rectam et sensum, multum deficiemus a veri- 
tate et devotione psallendi; nam loquimur sicut pica et 
psittacus et caetera bruta animalia quae voces imitantur? 
humanas, sed nec rite proferuntur nec intelliguntur quae 
dicuntur. Cum enim dicimus e//eluza infinities in anno, deceret 
multum et expediret ut omnes per totam Ecclesiam psallentes 
scirent quod sunt duo vocabula, scilicet allele et za. Nam 
allelu significat idem quod /audaze, et za denotat Domenuam, 
quoniam est unum de decem nominibus Dei, sicut Hieronymus 
scribit ad Marcellam; et praecipue significat invisibilem, et 
Deus est maxime invisibilis: Unde non quemcunque? invisi- 
bilem sed Deum designat. Et cum in omni missa dicimus 
Osanna, haec dictio est composita ex corrupto et integro. 
Nam ut Hieronymus dicit ad Damasum Papam, osz!? est idem 
quod salvifica, et a;7a est interjectio deprecantis, secundum 
quod per aleph scribitur syllaba prima. Unde significat idem 
quod salva deprecor. Nam aliter scribitur prima syllaba per Ze 
literam, et tunc significat " conjunctionem quam Latinus sermo 


lTitle in margin of J.: [Distin]ctio tertia [refere]ns linguas [ad Ec]clesiam, 


etc., habens 4 [c]apitula. ? J., oportet. 
? J., conversionem,  V., conversationem. 1 J., in eis. 
5 T. V., otheos. $ J., ymas. 7 J. omits kyrie. 
5 J., emitantur (sz). 9 J., quemque. 20 Hon tet 


1! J.,significat. "V., signat. 


116 OPEKIS MAJORIS PARS TERIA: 


non habet. Et cum gloriosam Virginem salutamus dicentes, 
Ave Maria gratia plena, Dominus tecum 1, multum esset neces- 
sarium ad intellectum veracem et devotum ut quilibet literatus 
sciret sensum vocabuli, et praecipue cum multi aestimantes se 
scire multa hic oberrent | Syrum quidem vocabulum est 
Maron, et significat Dominum, a quo venit Maria; et idem 
est quod dominatrix, ut dicit Hieronymus in interpretationibus. 
Et hoc valde competit beatissimae Virgini, quia dominatur 
super omnem immunditiam peccati expellendam? a nobis, et 
omni diabolicae fraudi et nequitiae, quia ipsa est terribilis 
peccato et daemonibus, sicut castrorum acies ordinata ; et non 
solum ipsa, sed omnes qui in ea veraciter confidunt. Haec vero 
interpretatio rectissima est et sine calumnia. Dicit vero Hier- 
onymus in interpretationibus, quod multi aestimaverunt Mariam 
debere interpretari z/Zumznatricem vel Simyrnam maris; quod 
ipse non recipit, sed dicit quod debet dici stella zza7zs vel 
amarum mare secundum Hebraicam interpretationem. Et 
vere dicitur Stella Maris, ut nos dirigat ad portum salutis, et 
Amarum Mare, quia in omni paupertate et amaritudine tem- 
porali vixit in hoc mundo, et tandem ipsius animam pertran- 
sivit gladius in morte Filii, ut sit nobis in exemplum omnis 
patientiae, et confortatrix in omni adversitate hujus mundi. 
Necesse est igitur nobis in omnibus psalmodiis et obsecra- 
tionibus nostris ut sciamus rite proferre et intelligere, quodque 
juxta verborum proprietatem sciamus devote petitiones nostras 
formare, ut quod recte et devote petimus, Dei et sanctorum 
pietate et meritis Ecclesiae consequamur. Sed hoc non pos- 
sumus facere sine notitia vocabulorum alterius linguae; et 
ideo multum expedit et necessarium est ut hoc sciamus. 
Secunda causa est quia? Ecclesiae Dei necessaria est cog- 
nitio linguarum, propter sacramenta et consecrationes. Nam 
intentio necessaria est sacramento, ut theologi sciunt. Et 
intentionem praecedit intellectus, et notitia rei faciendae. Et 
ideo per omnem modum expediret Ecclesiae ut sacerdotes et 
praelati omnia vocabula sacrificiorum et sacramentorum et 


1J., Dominus tecum. V. om. Dominus tecum. 
2 J., expellandam. 3 J., quare. 








LINGUARUM COGNITIO. LI7 


consecrationum scirent rite proferre et intelligere; sicut a 
principio sacri et summi pontifices, et omnes sancti patres et 
institutores ordinum ecclesiasticorum, constituerunt et scive- 
runt qualiter in verbis et sensibus mysteria Dei consistunt. 
Unde incipiendo a primis ut ab exorcismis et catharizationibus 
et sic per baptismum! et omnia sacramenta discurrendo, non 
solum decens est sed expediens et necessarium esset, ut ab eis 
qui ministrant sacramenta sciretur recta pronuntiatio et debitus 
intellectus, quatenus in nullo derogaretur sacramento. Sed 
modo per universam Ecclesiam innumerabiles proferunt verba 
instituta ab Ecclesia et nesciunt quid dicunt, nec verborum 
servant rectam pronuntiationem ; quod esse non potest sine 
injuria sacramenti. Utinam fiat cum plena efficacia effectus 
sacramentalis! Et cum Ecclesia statuit haec ex certa notitia, 
et omnes patres antiqui sciverunt rectam pronuntiationem et 
sensum vocabulorum secundum quod competebat sacramentis, 
nos nullam habemus excusationem ; sed turpis et vilis ignor- 
antia est, nulla tergiversatione excusanda. Et quando in con- 
secrationibus ecclesiarum cuspide? baculi pastoralis fiunt 
literae alterius linguae secundum ordinem alphabeti, certum 
est quod paucissimi faciunt figuras debitas, secundum quod 
a sanctis patribus et Ecclesia fuerunt institutae, propter ignor- 
antiam characterum ? linguae? alterius?, Et praecipue in hoc 
erratur quod tres figurae fiunt, quae nullo modo scribi deberent 
in alphabeto Graeco. Nam proculdubio figurae quae vocantur 
episemon * e, koppa, et character A*, non sunt de alphabeto 
Graecorum, nec Graeci unquam inseruerunt in ordine litera- 
rum; sed sunt figurae et notae numerorum.  Moderni vero 
Latini non considerant quod Graeci numerant per literas 
alphabeti, et quod ad complendum computationem interserunt 
tres figuras prius nominatas, scilicet has ¢ G 7,*. Sed hoc 
faciunt quando numerant,non quando utuntur’ figuris pro literis 


2] 


1J., baptismum.  V., baptisma. 2], cupide (322): 

3 J., caracterarum alterius linguae. 

* V. J. have episimon scopita et caractira. It would seem that the scribe mis- 
taking S for S, prefixed it to the Zoffa, and by joining the cross-bars of sazpz turned 
it into a. 

5 V. leaves a blank space for these symbols. J. omits the first, and gives the 
second imperfectly. 8 J., nominatur (szc). 


118 OPERTS MAJORIS PARS TERTTA. 


et scripturis ; unde in scribendo nunquam utuntur his tribus 
figuris, nec ponunt! eas in ordine alphabeti. Sed Ecclesia 
instituit quod literae solae alphabeti scriberentur in consecra- 
tione Ecclesiae, et decrevit uti literis non notis numerorum. 
Quapropter valde indignum est quod per universam Ecclesiam 
fiat hujusmodi erronea scriptura. 

Et vile est quod haec nomina THC. XPC. scribuntur per 
literas Graecas, et aestimatur quod sint Latinae, aut nescitur 
cujusmodi sint Graecae. Nam proculdubio in hoc nomine 
THC, prima est zo/z, quae valet 7 nostrum ; secunda est z/a, 
quae valet e longum; tertia est sz;;a, quae valet s nostrum. 
Et in hoc nomine XPC. prima est cz, quae valet c£ aspiratum ; 
secunda est 7, quae valet » nostrum; tertia est sza. 

Tertia vero causa est de notitia linguarum Ecclesiae Dei 
necessaria. Nam multi Graeci et Chaldaei et Armeni et? 
Syri et Arabes, et aliarum? linguarum nationes subjiciuntur * 
Ecclesiae Latinorum, cum quibus? habet multa ordinare, et 
ills varia mandare. Sed non possunt haec rite pertractari, et 
ut oportet utiliter, nisi Latini scirent linguarum hujusmodi 
rationem. Cujus signum est, quod omnes dictae nationes 
vacillant fide et moribus, et negligunt ordines Ecclesiae salu- 
tares, quia persuasionem sinceram non recipiunt in lingua 
materna. Unde ubique apud tales nationes sunt mali Chris- 
tiani, et Ecclesia non regitur ut oportet. 

Quarta vero causa est propter totius Ecclesiae decursum a 
principio usque in finem dierum. Nam dicit Dominus, Iota 
unum aut unus 5 apex non praeteribit a lege, donec omnia fiant. 
Et ideo docetur pulchre in libro de sensibus scripturarum 
quomodo singulae literae alphabeti Hebraei-signabant super 
populum antiquum, et ostendunt? numerum centenariorum 
annorum quibus decurrebat status illius gentis juxta singulas 
aetates et secula, secundum ? speciales vires et potestates 
literarum; et deinde decursum Ecclesiae Latinorum per 
virtutes literarum Latinarum. Et consimilis? est consideratio 
super Ecclesia Graeca per literas sui alphabeti. Et in hujus- 

1 J., ponant. ?]., Armeni et. V.om. Armeni et. S4pstalia- 


4 J^; scribuntur, corrected in margin to sub[jici]unt[ur]. 5 V., quilibet (szc). 
$V.J.,unumapex. " V.J.,ostendit. ?J.,secundum. V., per. ?J.,cum similis. 





LINGUARUM COGNITIO. 11g 


modi consideratione mirabili notantur! tempora secundum 
omnes status Ecclesiae usque in finem, et per quot centenarios 
annorum durabit quaelibet mutatio quae accidit Ecclesiae in 
decursu suo. Cui considerationi mirabili si prophetias et 
testimonia digna necteremus, possemus per Dei gratiam prae- 
sentire utiliter ea quae Ecclesia recipiet tam in prosperis quam 
adversis. Et ideo nihil utilius esset quam hujusmodi virtutem 
literarum considerare cum aliis considerationibus similibus. 
Nam ad certificationem tantarum rerum multae viae requi- 
runtur, quarum saltem una non ignobilis est per literaslinguarum 
diversarum. Et nequeo satis admirari qualiter fuit? haec con- 
sideratio excogitata, cum videatur inexpertis habere debile 
fundamentum, scilicet literas alphabeti, quae sunt prima puer- 
orum rudimenta. Sed secundum documentum Apostoli, 
minora sunt magis necessaria et majori honore circumdanda. 
Et sicut Deus elegit infirma ut fortia quaecunque? confundat, 
ita in rebus quas reputamus minimas posuit majestas majora 
quam possit intelligere mens humana. Et sic est in his literis 
triplicis alphabeti; unde non sine causa* in epitaphio Domini 
scriptum est Hebraice Graece et? Latine, ut doceremur quod 
Ecclesia cruce Domini redempta habeat considerare virtutes 
literarum triplicis alphabeti ; praecipue cum Ecclesia incepit in 
Hebraeis, et profecit in Graecis, et consummata est in Latinis. 


CAPITULUM XII.5 


Secundo est multum necessaria reipublicae Latinorum 
dirigendae cognitio linguarum propter tria. Unum est com- 
municatio utilitatum necessariarum in mercaturis et negotiis 
sine quibus Latini esse non possunt, quia medicinalia et omnia 
pretiosa recipiuntur ab aliis nationibus, et inde oritur magnum 
damnum Latinis et fraus eis infertur infinita, quia linguas 
ignorant alienas quantumcunque *. per interpretes eloquantur ; 


1 J. omits notantur. 2 J., fuerit. 3 J., quaeque. 

4J., maxima causa. 5 J. omits et, 

$ Title in margin of J.: [capitulum] secundum de comparatione [rerum necessari]- 
arum ad rempu[blica]m Latinorum. 7J., quamhabet (szc) for quamlibet ? 


120 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


nam raro sufficiunt! interpretes ad intelligentiam plenam, et 
rarius inveniuntur? fideles. Secunda causa est propter justitiam 
requirendam. Nam infinitae injuriae fiunt Latinis apud alias 
nationes a plebe, tam clericis quam laicis et religiosis ac frat- 
ribus praedicatoribus et minoribus qui vadunt propter varias 
utilitates Latinorum. Sed quia linguas nesciunt non possunt 
coram judicibus causas peragere nec justitiam consequuntur. 
Tertia causa est propter pacem obtinendam? inter principes 
aliarum nationum et inter Latinos et ut [bella] sedentur*. Nam 
quando nuntii solemnes cum literis et instrumentis diriguntur 
in lingua propria ex utraque parte, pereunt saepissime quae 
magnis laboribus et expensis coepta sunt propter ignorantiam 
idiomatis alieni. Et non solum nocivum est, valde verecundum 
est, quando inter omnes sapientes Latinorum praelati et prin- 
cipes non inveniunt unum hominem qui unam literam Arabicam 
vel Graecam sciat interpretari, nec uni nuntio respondere, sicut 
aliquando accidit; ut intellexi quod Soldanus Babyloniae 
scripsit domino Regi Franciae qui nunc est, et non fuit 
inventus in toto studio Parisiensi nec in toto regno Franciae 
qui sciret literam sufficienter exponere, nec nuntio ut oportuit 
respondere. Et dominus Rex de tanta ignorantia multum 
mirabatur, et valde ei displicuit quod sic invenit clerum 
ignorantem. 


[CAPITULUM XIII.] 


Tertio? linguarum cognitio necessaria est Latinis propter 
conversionem infidelium. Nam in manibus Latinorum residet 
potestas convertendi. Et ideo pereunt Judaei inter nos infiniti 
quia nullus eis scit praedicare, nec scripturas interpretari in 
lingua eorum, nec conferre? cum eis nec disputare juxta sensum 
literalem, quia et veram literam habent [et] suas expositiones 


! Paragraph ends herein V. and J. As explained elsewhere, the remainder of this 
text, with the exception of the concluding paragraph, is from J. only (ff. 107-108b), 
where it is displaced from its context. 

? J., invenitur. 3 T., abtinendam. 4 J., seduntur. 

5]., Tertio. There is no indication in the MS. of a new chapter ; but this is 
obviously the third of those mentioned in the title noted on page 115. 

5 J., cum ferre. 


LINGUARUM COGNITIO. 121 


antiquas secundum [sententiam . . .]! et aliorum sapientum 
quantum literalis expositio requirit, et in universali quantum 
ad sensum spiritualem. Nam textus ubique spiritualiter sonat 
Messiam quem? Christum dicimus, sicut ipsi Hebraei non 
ignorant, eo quod expectant ipsum venturum, sed in tempore 
sui adventus decepti sunt. O damnum ineffabile animarum, 
cum facile esset innumerabiles Judaeos? converti! Quod esset 
pessimum quia ab eis fundamentum fidei nostrae incepit, et 
deberemus considerare quod sunt de semine patriarcharum et 
prophetarum, et, quod plus est, de eorum stirpe Dominus 
natus est et gloriosa Virgo et apostoli et innumerabiles [sancti]* 
a principio Ecclesiae descenderunt. Deinde Graeci et Rutheni 
et multi alii schismatici? similiter in errore perdurant quia 
non praedicatur eis veritas in eorum lingua, et Saraceni similiter 
et Pagani, ac Tartari, et caeteri infideles per totum mundum. 
Nec valet bellum contra eos quoniam aliquando confunditur 
Ecclesia in bellis Christianorum, ut ultra mare saepe accidit 
et maxime in ultimo exercitu, scilicet domini Regis Franciae 
ut totus mundus [scit]?; et alias si vincunt Christiani, non 
est qui terras occupatas defendat. Nec sic convertuntur sed 
occiduntur et mittuntur in infernum.  Residui vero qui super- 
sunt post bella filii eorum irritantur magis ac magis contra 
fidem Christianam propter istas guerras, et in infinitum a fide 
Christi elongantur, et inflammantur ut omnia mala quae 
possunt faciant Christianis. Unde Saraceni propter hoc in 
multis mundi partibus fiunt impossibiles conversioni; et maxime 
ultra mare et in Prussia" et terris vicinis Alemanniae, quia 
Templarii® et Hospitalarii et fratres de Domo Teutonica 
multum perturbant conversionem infidelium propter guerras 
quas semper movent, et propter hoc quod [vo]lunt® omnino 
dominari. Non enim est dubium quin ? omnes nationes infi- 
delium ultra Alemanniam fuissent diu conversae, nisi esset 
violentia fratrum de Domo Teutonica, quia gens paganorum 
fuit multoties parata recipere fidem in pace secundum  praedi- 


1]], Senans, followed by a blank space. 2J., quam. 
3J., Judaeis. 4 Space left blank in J. 5 J., Scimastici. 
5 Blank in J. 7 J., Pruscia. 8 J.,Templani. 


? MS. worn here. 198 oeque Zujersed: 


122 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


cationem. Sed illi de Domo Teutonica nolunt sustinere, quia 
volunt eos subjugare et redigere in servitutem, et sub[tilibus]! 
persuasionibus! Romanam Ecclesiam jam a multis annis 
deceperunt. Notum est istud, aliter hoc non formarem. 
Praeterea fides ingressa non est in hunc mundum per arma 
sed per simplicitatem praedicationis, ut manifestum est. Atque 
pluries audivimus et certi sumus quod multi quamvis imper- 
fecte sciverunt linguas et habuerunt debiles interpretes, fecerunt 
tamen magnam utilitatem praedicando, et innumerabiles con- 
verterunt ad fidem Christianam. O quam considerandum esset 
hoc negotium, et timendum est ne Deus requirat a Latinis 
quod ipsi negligunt linguas ut sic negligant praedicationem 
fidei! Nam pauci sunt Christiani, et tota mundi latitudo est 
infidelibus occupata ; et non est qui eis ostendat veritatem. 


[CAPITULUM XIV.] 


Quartum,? quod est reprobatio eorum qui converti non pos- 
sunt, magis requirit vias sapientiae quam bellicum laborem. 
Nam semper redeunt infideles ad suarum [propria]? provinci- 
arum, sicut patet ultra mare et citra in Prussia* et terris 
paganorum vicinis Alemanniae et ubique; quia Christiani 
cruce signati etsi aliquando vincant, tamen facta peregrina- 
tione ad propria revertuntur, et indigenae remanent et multi- 
plicantur. Sed oporteret ut primo praedicaretur fides per 
homines sapientes in omni scientia, sed qui bene scirent 
linguas vel optimos haberent interpretes et fideles. Et cum 
perciperetur quod aliqua gens fuisset obstinata non oporteret 
militiam? solam praeparari, sed sapientes congregari qui - 
non ad tempus nec partem infidelium deberent [subjugare] 
sed totum genus? eorum quod est prope Christianos 
ut saltem [sancta]? terra cum Jerusalem in possessione 
Christianorum semper remaneret sine timore amittendi in 
perpetuum. Et cum multa hic arcana scientiarum et artium 

1 J. leaves blank space after sub ; prosuasionibus for persuasionibus. 

? No new chapter indicated in J. But cf. p. 120. 

? Left blank in J. 4J., priscia. 5 J., miliam. 

5J., totum gens (sz). 7 Blank in J. 








LINGUARUM COGNITIO. 123 


magnalium requirantur, de quibus postea diversis locis facio 
sermonem, non solum propter praesentes sed propter Anti- 
christum et suos, non est tamen despicienda! linguarum et 
literarum diversarum potestas. Nam tanta virtus potest in 
verbis consistere quod nullus mortalium sufficiat indagare. 
Et ad hoc volo innuere per multas vias, quia materia difficilis 
est et magnae contradictionis. Nam videmus quod verba 
sacramentorum habent infinitam virtutem. Et scimus quod 
ad imperium et verba sanctorum a mundi principio muta- 
bantur jura naturae, et obediebant elia (szc) et bruta alia ita 
ut innumerabilia miracula facta sint. Sed non est abbre- 
viata manus Dei; et credere debemus quod si auctoritate 
Ecclesiae et ex recta intentione et forti desiderio multi veri 
et sapientes Christiani voces sacras? proferrent ad pro[pa- 
gationem]? fidei et destructionem falsitatis, quod multa bona 
possint Dei gratia provenire. O quanti et quot tyranni et 
mali sunt ad verba efficacia confusi et convicti magis quam 
per bella! Et non solum per verba sanctorum vel fidelium, 
sed per verba philosophorum sunt ita attoniti quod coacti 
fuerunt obedire veritati. Historiae nos certificant de istis, et 
vidimus plures de plebe qui per orationes quasdam? libera- 
verunt multos a maximis periculis. Nam per versus duos in 
quibus continentur nomina trium regum Coloniensum accidit 
quod?.... Etnovi hominem qui cum fuerat puer invenit 
hominem in campis qui ceciderat de morbo caduco, et scripsit 
illos? versus ac posuit circa collum ejus, et statim sanatus est ; 
et nunquam postea ei accidit donec post multa tempora uxor 
ejus volens eum confundere propter amorem clerici cujusdam 
quem? amavit fecit eum n[udari]? ut saltem balnei tempore 
propter aquam deponeret cedulam de collo suo ne per aquam 
violaretur? Quo facto statim arripuit eum infirmitas in ipso 
balneo; quo miraculo percussa mulier iterum ligavit cedulam 
et curatus est. Quis erit ausus interpretari hoc in malum, et 
daemonibus ascribere,? sicut aliqui inexperti et insipientes 


1 J., despiciendi. 2 J., sacros. ? Left blank in J. 
4 J., quosdam. > Blank space in J. 6 J., allos. 
* J., quam. 5 Left blank in J. 9 J., inviolaretur. 


10 J., acrebere. 


124 OPERIS MAJORIS PARS TERTIA. 


multa daemonibus ascripserunt! quae Dei gratia aut per opus 
naturae et artium sublimium potestatem multoties facta sunt? 
Quomodo enim probavit mihi aliquis quod opus daemonis fuit 
istud, quoniam nec puer decipere sciebat nec volebat? Et 
mulier, quae decipere volebat non solum virum sed se per 
fornicationem dum abstulit scripturam, viso miraculo pietate 
mota cedulam? religavit. Malo hic pie sentire ad laudem bene- 
ficiorum Dei quam ex praesumptione magna damnare quod 
verum est. Similiter in Polonia et in multis regionibus fiunt 
exorcismi de ferro quod portatur in manibus vel super quod 
ambulatur. Et similiter de aqua in qua ponitur accusatus, et 
haec fiunt per Ecclesiam et sacerdotes, et innocens evadit sine 
periculo, peccatores vero committuntur?; sicut in lege veteri 
mulier de adulterio accusata bibit aquam consecratam et 
liberata est si fuit innocens, si vero culpabilis, peccatum ejus 
, ostendebatur. Certum autem est quod anima rationalis, quae 
est nobilior creaturarum post angelos, habet secundum 
jura suae dignitatis respectu creaturarum viliorum magnam 
potestatem; sicut nos videmus quod caelestia, quia nobili- 
ora sunt, habent posse super inferiora. Et quodlibet inferi- 
orum quod est [nobilius]* virtute potest minus nobile alterare, 
ita quod ignobiliora mutant ad suas naturas nobiliora, ut vinum 
inebriat hominem et ignis comburit eum. Sed hoc est in 
quantum.vinum vel ignis nobilius est; nam omne agens est 
nobilius patiente, ut Aristoteles dicit, et certum est, quia 
propter defectum cujuslibet creaturae vilior habet aliquam 
praerogativam qua caret nobilior. Cum ergo anima rationalis 
sit dignior omni anima corporali quasi sine comparatione, non 
est dubium quin ipsa habeat magnam in suis operibus potes- 
tatem quando? immaculata est a peccato? vel mandata per 
gratiam Dei, et magno desiderio et certa intentione operetur. 
Sed praecipuum ? ejus opus est verbum, et ideo semper sancti 
per verborum prolationem fecerunt mirabilia. | Caeterum 
ipsa anima rationalis scit eligere tempus electarum constella- 
tionum ad omnia opera sua, ut medicus peritus elegit tempus 
1 J., ascrepunt. 2 J., cedula. 3 J. cum mittuntur. + Blank in J. 


5 J., quoniam. $ J., immacula. 7 ]» peccati. 
3 J., principium. Cf, vol. i. p. 395, 1. 8. 





LINGUARUM COGNITIO. 125 


opportunum pro medicinis et minutionibus et aliis, secundum 
quod Hippocrates et Galienus et Aristoteles et Ptolemaeus et 
alii auctores certificant. Etnon solum in his, sed in omnibus ad 
quae corpora mundi alterantur per caelorum virtutes ; et ideo 
sapientes, non solum puri philosophi sed sancti ut Moses et 
alii, fecerunt opera in electis constellationibus, sicuti inferius ex- 
ponam suo loco, per quas regiones alteraverunt! et homines exci- 
taverunt ad multa salva libertate arbitrii. Unde et bella gesse- 
runt utiliter et multa magnalia operati sunt. Et ideo sicut alia 
opera in debitis temporibus fecerunt mirifica, sic et formave- 
runt verba quae magnam receperunt virtutem ex ipsa constella- 
tione caelesti, et ideo fecerunt multa per haec verba. Sed haec 
dependent ex sequentibus ; et ideo pertranseo de his usque ad 
loca opportuna. Sitamen alia opera recipere possunt virtutem 
ex anima immaculata, et desiderio forti, et certa intentione, et 
virtute caelesti, credunt multi sapientes quod longe magis po- 
test verbum, quod est principium et primum opus animae ratio- 
nalis, et maxime in triplici lingua quae consecratae sunt divinis 
mysteriis, ut sunt Hebraea, Graeca, Latina. Sed haec hactenus. 
Nam haec intelligi non possunt? ut oportet sine posterioribus. 

Ex ? his igitur quae circa linguas dicta sunt, patens est quod 
Latini magnum habent sapientiae detrimentum propter lin- 
guarum ignorantiam. Unde ex hac parte gloriari non possunt 
de sapientia, immo multum inglorii et cum vario sapientiae 
damno languent ; quod quia * non advertunt,’ ideo necessitate 
compulsi sunt moderni damnum cum vituperio sustinere, a 
quibus omnes sancti doctores, philosophi et sapientes antiqui 
remanserunt immunes. 


1J., alteraverint. ? J., ut possint. 

3 This paragraph occurs in V. f.21, and in J. f. 104. The reason for its position 
here is elsewhere explained. (C/. Preface to this volume and add. note on 
Vol. i, p. 96.) 

4J., quia, altered to que. V. quia. 5]. avertunt. V., advertunt, 








CORRECTIONS AND EMENDATIONS 





CORRECTIONS AND EMENDATIONS. 


VOL. I. PART IV. 
pP. 99,1 9, jor eo read 
p. 1oo, 1. 16, » libris 25 
p. tor, l. ro, »  insecundo Physicae rf 
p. 102, l. 28, ,  incompositum 2: 
p. 104, l. 12, , difficilia 3 
p. 105, l. 19, » physicae » 

3550815225 »  metaphysico Hr 
p. 106, l. 30, » nonum " 
p. 107, l. 15, » quoniam 33 
p. 109, cap. i., l. 20, for compositiones 3, 
p- 111,110, for perrerum generationem ,, 
jo ee db Ge » perspectiva 2 

» 135 »  &sole » 
p. 115, Ll. 15, » videbit 5 


» 1. 20,21, ,,  columnari et ponen 


dali annulari et ovali 


yon Mt I ev Hy babbk 
Docs ,  unigenius 
p. 1,1 4, >»  abalto 
by rds Mh 45» » nulla 
en e325 » quando 
p. 123, l. 24, E XYII: 
D2312/53015052» E Lum 
p- 126, l. 15, »  judicamus 
p. 130. l. 9, , aetates 
D93232:11528; after magnitudinem 
>> Cap. Jil, 1.-2; for eorum 
pP.133,1.24, for adhuc 
p» 135, 1: r, » leni 


SUPP. VOL. 


Deo. 

libro. 

secundo Physicorum. 

et incompositum, 

difficiliora. 

Physicorum, 

Metaphysicae. 

nono. 

cum. 

operationes. 

pro rerum generatione, 

perspectivae. 

a quolibet puncto solis. 

videbit a. 

vel columnari vel pyra- 
midali vel annulari vel 
ovali. 

XV. 

unigeneus. 

ab alto perpendiculariter, 

illa. 

quod. 

xii. (see add. notes). 

tamen. 

judicamus quando con- 
sideramus. 

aetates singulas. 


Zusert et altitudinem. 


read 
” 


> 


earum. 
ad hoc. 


levi. 


130 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. 4. 


P- 


P- 


P. 


- 135, l. 19, fer lenitatem 
136,1 9, » redeunt 
2, 088012707 » et ut fere 
32127521523; » et Libra satis 
» 127; 
211395012125; 5,  descinduntur 
3514050120935 ; ab ejus 
550 3X7 >, potest hoc scire 


. 141, l. 12-14, 


ag UE Dey ,  existentes 
72000812822» >, hic intelligo quod sit 
142, l. 33, ,  Somnis 

"Er4220]. 9027 >, nascuntur 


144, l 9, » quod 


350 ls ds » quod actus a forma 


2T seule ars's » quod 


oo Le KOs 9995; 9 epotentia 
2151717781982 1» 
op 15 els 5T ek ipsivAY 
. 148, l. 15, cap. viii. to end, cap. ix, to begin. 
28205 after numero, 
i545 15 145 for figurae, intra 
Brus I5. o >» lowy 
2 15.48; »  TEpi uerpov 
Pr EO; »  Superficiales 
15651258; 25 REX, 
Ay 1S ip P NMSCque 
15 43726795: :6J l6 10:7 ]9':e 
201/58,.1:/205 Jor xxxviii. 
5 mis Ib eis »  TeTpás 
2116051. 15; » quinque anguli vel tres 
JEx61501 2915 5; et rectus 
S3 Jb X9» 5, figura corporalis 
201620120907 > magis 
BOs Ib 2B. Pee Sit 
ay th SOs ,» insulis Hiberniae et India 
. 164, I. 12, », hic non computantur 
21166,1216; >, In mente 


2520019155131, bs 9 mearum 


read 
35. 
?5 


LE 


levitatem. 

ac deinde redeunt. 
et fere. 

et satis. 


chapter should be continued to 


confirmare, p. 138, I. 2. 


read | deciduntur. 


22 


LP) 


a sua. 
potest scire. 


place full stop after terrae, and 


comma after occidentis. 


read 


existentis. 

intelligo quod hic sit. 
somno. 

irascuntur. 

quia. 

quia actus id est forma. 
quin. 

potentia continui. 


comma after d, not after c. 


read 


f ipsi a. 


add, et quod omnia essent unum 


corpus numero. 


read 


figurae intra. 

iso. 

peri metron. 

superficies. 

xviii. 

aquae. 

juxta. 

xxviii. 

tetras. 

quinque anguli vel qua- 
tuor vel tres. 

rectus. 

figura regularis corporalis. 

magis proprie. 

fit. | 

in solis Hibernia et India. 

hoc non computatur. 

immediate. 

linearem. 





P. 167, cap. xv., L. 9, Jor descendant read 
6 15, 175 yor centrum P 
Will 724 le 20, 339 ergo Ss 
Ps 173312 175 » gravior 35 
p: 174, 1) 4; » quod hujusmodi $5 
p: 077; 1. 10; », Sexto libro 35 
Ap, me Looe B5 >,  detegunt $5 
p. 178, l. 14, >» caetera 95 
53 .L 20, >>  Omerium 53 
p. 179; lL 23; ,, actoris 35 
Ps ESis la 85 ;»  Almagesto 35 
p. 182, 1. 17, »  Operationem $5 
my. 1b she 3,  dictat 5s 
53» 1.36; » Quia 5 
Deo 2 5; », longitudinem latitudinem  ,, 
p. 184, l. 24, »  Chirographiam 33 
p. 185, 1. 18, >> naturam 5 
Bye ko ee >» viam 33 
p.189, l. r, » contrario 53 
P. 190, l. 30, passage omitted (see additional notes). 
py 191311917, fer alteratio vead 
22198135225 >> lux $5 
p. 194, l. 23, » Aegypto in 35 
p. 196, l. 24, » quem 35 
P. 199, l. 34, sone eX XVills 3 
Ds 2C03 1075 » quare 35 
320151138375 passage omitted ; see additional notes. 
p. 203, 1. 23, . for vicesimo septimo read 
35 715245 »,  tabulaum ^: "n 
P2055 1a 255 »  Sequentes - 
p. 206, l. 35, >» Quapropter 53 
ps 211, 1.14; »  pomeas 6 
P2213; 1. 16; » propter $5 
p.214,l 1r, 12, ,, — propter quod 2 
x; Jb seb >» incedunt »5 
Das, 1.275 » est » 
22435 ls (25 »  geometra 5 
3 exe » quantum 55 
p. 228, 1. 5, » 542,570 » 
jb Pepin Ih sey. 5, . huic correspondentis » 
os la 26; » primae $5 


CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. Z. 131 


descendent. 

caelum. 

primo. 

gravius. 

quod per hujusmodi. 

et per sextum librum. 

detergunt. 

caeca. 

Memorium. 

auctoris. 

Almagesti. 

comparationem. 

dicat. 

quasi. 

longitudinem et latitudi- 
nem. 

chorographiam. 

materiam. 

veram. 


e contrario. 


altercatio. 
aux. 

in Aegypto. 
quam. 

dies xviim2, 


quod. 


tricesimo secundo. 

tabularem. 

sequaces. 

Praeterea, 

Pumeus (see add. notes). 

per. 

propter hoc quod. 

intendunt. 

esca. 

geometer. 

quoniam. 

542,759. 

huic, cordae . correspon- 
dentis. 

pinnae. 


132 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. TI. 


P- 


os a} 


i yyy 


Gee PP PP PP 


Pe PP Py 


babyy 16 


202/5759]: 


21284501: 
. 286, 1. 


204941: 15» 
op be 


230571632, 
3240912975 


EE l, 20, 


; 24%, 1. 9, 


243, l. 
244, 1. 9, 
245, l. 
246, l. 35, 
247,;l 7, 
249,1. 8, 


bShl5 fX 


a3) 5 


b OB 5.16. 265 


c. lb 


og b 


BASIE X 
21254511. 


255, l. 10, 
Seals 


16, 
263, l. 12, 
264, l. 31, 
266, 1. 18, 
267, 1. 22, 
268, 1. 32, 
269, 

270, l. 
271511. 19; 


1272301545; 


gj db E 


274, 7, 


278,1. 1, 
291901. 
283, l. 13, 
24, 
12, 
350 5 rt 
22089177 
En 235 


jor 


5 


cancel footnote 2. 


quae 
Almagestum 
octava 
superstitionis 
falsidica 
damnant 
existentia 
quicunque 
quicunque 
reprobant 
homilia 
cogitur 
juvatur 
diversae 
propinqui 
nativitatem 
occidere 
contrarium 
voluntatem 
habeat 
mundi 
horizontem 
fuerunt 
habent 
conjungitur 
cursos - 

hic 
ostenderentur 
locis eis 


tamen 
crescit 
tenuit 
mutavit 
propter 
xix. 

lunaris dici primatio 
parte prima 
ecclesiae 
debet 
mundo 
primo 
dissere 


read 


35 


355 
ansert 
read 

5 

5*5 

35 


77 


See add. notes. 


read 


qua. 
Almagesti. 
octavo. 
superstitiosis. 
fatidica 
damnantur. 
esse. 
quandoque. 
quandoque. 
reprobent. 
homiliis. 
cogatur. 
innititur. 
diversi. 
propinquae. 
nativitatum. 
accidere. 
contrariam. 
voluntatum. 
habet. 

quae sunt sex. 
orientem. 
fuerint. 
habet. 
junguntur. 
cursus. 

hoc. 
ostenderet. . 
locis illis. 


tandem. 
crescunt. 
tenuerit. 
mutaverit. 
post. 

xxix. 

lunam dici primam. 
parte secunda. 
ecclesia. 
dabit. 

ea. 

quarto. 
disserere. 





ue} oll ys}. uo} 


n 


"T7777" 


Tv 


CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. J. 


. 286, 1. 23, 


287,lL 7, 


15287711239; 
. 288,1. 8, 


nx dA 


Jor 


9 


utilitates 


sciant 
prope 
primo 
ut hoc autem 


diversas positiones 
imaginabimur 

eam 

imaginemur 

alia 


essent—distantes 
crientem et occidentem 
circuet 

hujus 
concursum 
horizonte 
orientis 

possit 

vadit 

multis 

ideo 

item 

quando 
praedicta 
tantam 

umbram nullo 
ultra 

quod 

mare 

tangat 

horis 

Selac 

Hespera 

cx 

filio Cham. filio Noe 
Tharsus 

Quum 

aut 

singulari 


Aegyptia 


read 
amet 
read 


23? 


33 


utiliter, 
causantur. 
sciantur. 
proprie. 
primus. 


ad hoc autem quod. 


terrae, 


133 


differentias positionis. 


imaginaverimus. 
eum. 
imaginamus. 
aliae. 


see add. notes. 


read 


esset—distantia. 
oriens et occidens. 
circulet. 
bujusmodi. 
concursu. 
horizonta. 
horizontis. 
posset. 

vadat. 

in multis. 

et ideo. 

heu. 

quoniam. 
praedicto. 
tamen. 

umbras nusquam. 
vel ultra. 

quod quia. 
mari. 

tangit. 

horae. 

Sesac. 
Hesperia. 

170. 


filii Cham, filii Noe. 


Tharsis. 
(Quoniam. 
et 
singulare. 
Aegyptiae. 


134 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. J. 


"END: 


223254] 
12222 20 


fe) dich Ge) rd 


"32.0591. 
2033 154]- 


- 334, L 
(335 1. 
» 336, 1. 


- 337) 1. 
5 Deh 1b 


- 339, 1. 


- 346, 1. 
- 347, 1. 
. 348, 1. 


- 349, 1. 
"aor 
5 eeu 


320, l. 
oy. dE 


325, |. 
326; 1: 
227): 
328, 1. 
SENE 
3510412053; 


Aut) fs 


» i 


ne db 


-349, 1. 3, 
2:3425:]: 


og E 


» Lk 


23; 
18, 


53:212233; 


25252, 11-2925 
B52 345 


125 


» Tm noted), 


- 354 1. 13, 
- 357; l- 25, 
- 358, l. 15, 


» I. 29, 


23599 bs 225 
:1361,112092, 


26, 


in accolis 
convenientiora 
sustinet 

quum 

et 

ut 

quinque—triginta duo 
Deuteronomiae xi. 
nomine 
Deuteronomiae 


Exodi xxii et Numerorum 
Sabae 


funditur 

vel 

Agar 

sic 
bituminis 
lavari 

dixx 
Jordanes 
Daneadem 
Jordanes 
post 

mille quingenti 
Pera 
Philippus 
fieri 

dicatur 

tota 
Coele-Syria 
totas—regiones 
Babylonem 
cum 
Hydaspis 
praecipue 
QO. Sericum 
ut 


longitudinemet latitudinem 


Leucoviam 
postea 

Balchi, Balchiam 
cum exercitu 


read 


Znsert 
read 


39 


355 


25 


accolis. 

quietiora. 

sentit. 

quando. 

id est. 

et ut. 

2:91n3— 92721 
Deuteronomia ii. 
nomine Ar. 
Deuteronomii. 
Ex. xxii Numerorum et. | 
Saba. (throughout . the 

passage). - 

finditur. 

vel scilicet. 

ager. 

sicut. 

dicitur. 
levari. 

dlxxx. 

Jordanis. 
Paneadem. 
Jordanis. 

post hoc. 

mille quinquaginta. 
Perea. 

fuit Philippus. 
ferri. 

dicitur. 

toto. 
Coele-Syriae. 
totam—regionem. 
Babyloniam. 

cum quibus. 
Hystaspis. 
praecipua. 

O. siticum. 

et. 

longitudine et latitudine. 
Leuconiam. 

post in. 

Blachi, Blachiam. 
cum suo exercitu. 





CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. I. 135 


p- 363, 1. 8, for beati vead — beatus. 
P- 364, 1l. 25, , latus 35 littus. 
Sp at eee. ,  irruerunt 35 irruerent. 
Pp. 365, 1. 19, »  proelati 25 praelati. 
p- 367, l. 13, 14, ,, — Balchi, Balchia 33 Blaci, Blacia. 
P- 369, l. 18, » divisit » dimisit. 
p» 370,18; , gressu 3 congressu. 
p33714125T, ,  mulgeri 35 mungi. 
33208 19925 »  tubris pannis 53 rubeis, 
Pp. 372, l. 16, , Octo et viginti 35 viginti. 
3537 1218; »  exaltae 25 excelsae. 
Pp: 3745 1:725; »  Balchia " Blachia. 
P3375, 1. "7; »,  Scycione e: Sicyone. 
(et alibi) 
252981. 10, Pad. 2s apud. 
uy be »,  Libnia s Liburnia, 
Pe s7On le 12, » quingenti 25 quingenta. 
Degas 3250335 455 9 egressum 23 excessum. 
P2373; 1. 35 , aequalis m aequales. 
5509 1:25 45 » qui 3 quae. 
p: 379; 1 12, 3; ^ Haec af Hae. 
3399 1532; »  putrefica 55 putrefacta. 
Da gorse 7s 3," non 33 nec. 
Pa 3525, 1:24; 55 ul a quoniam, 
PIS , aspectum " respectum. 
P 385, 1 3; » igitur 25 similiter. 
sop lang: » Sed LA sic. 
250215: I9; » quum 25 quoniam. 
59089815856; 50ts as alle. 
p. 386, l. 14, ,  Consuetae 35 consueta. 
Ds 3875.1. 13; c istis 35 indiget. 
228281275 »  Oppositionem T oppositum. 
p. 388, l. 18, »  Significationes 25 certificationes. 
p. 389, l. 18, , comparatis 35 con: pertis. 
TELE 33 qui 5 quod. 
ps 390; 1. 3; , annunciatum 23 annumeratum. 
5. 1423; , provisione 33 praevisione. 
5390215245 ,  utramlibet 7 utrumlibet. 
22915525 5, incaute 25 incauti. 
p- 391, l. 24, , videret 25 viderit, 
p229251- 16; ;, fuisset 33 fuit. 
p. 394, 1. 3, » Moysis ;» Moysi. 
Spel ove, » quicunque >. quaecunque. 


136 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. £1. 


T" 


IS 


22221110; ; horizonte. Nam 
398, l. 17, >, Oculus 
5310815325 »Brmat 
399, l. 11, ,  explicavi 
o be » quid 
400, l. 16, 
an | IE oe 
401, l. 27, , Vidi cum 
102, 8]- 87; », Sancta consilia 
403, I. to, » pluvia 
IO TT? 


1, title of distinctio prima, for instrumentis read 


3230454105245 for enim 

-395,1 $, 
op Jb Be » quum 

. 396, l. 4, ;  defamatur 
33502122; » quae 
5201723» , fuerunt 
3279211536; > quum 
397, 1. 9, »  Objectum 


£5. lb. "dl for brutis 
4, l. 21, 
5, 1. 23, after phantasia, 
6,l 15, for convexum 
c db ey » formaque 
eames ;  terminabiles 
71. 12; 
eran Sle +  sentiantur 
,, Cap. iv., title, for memoriae 
8,111, for complexionales 
95301; » de replentibus 
10, l. s, ; distinctionem 
ree bh ozs » X quoniam 
12:9] yes » Hbro 
» cap. iv., L. 7, for legit 
ide b 45 fer st 
14, ). 11, 5 duo 
551 ness » involuta 
Xs notel(1 Sea: 
c) 1b p ;, interioris 


2» 


cap. it., |. 18, for uveae 


read 
omit uti 


etiam. 
read | quoniam. 

5 diffamatur. 

m quia. 

55 fuerint. 

" quando. 

5 objectio, tum. 

Jb horizonte ; nam. 
55 oculis. 

en format. 

;»  explanavi. 


st quod. 
omzt evidens. 
5 cum. 
read | vidi eum. 
P facta consimilia. 


» pluviae. 


PART V. 


instrumenti. 
co nobis et brutis. 
sentence to end at divisiones. 


read seu virtus fantastica. 
35 convexio. 
3» formae. 
, terminabilis. 
omit per. 
read | sentiuntur. 
55 memorativae. 
35 complexionum. 


25 de figuris replentibus. 
$5 divisionem. 
» quasi. 


»uhbrs: 

- legat. 

2 sit nimis. 

55 plura. 

35 involutae. 

55 MS. and Reg. and O. 
>, interiori. 

"uvae: 





CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. fl. 137 





nig 


Iz) 


iS 


p. 


HE 


Io 


MGs ten Oy for tum read tamen. 
ala; 3, corneae 3b cranii. 

17» 1517" , uvae 37 uveae. 

X017 >> anterioris 2, anterius. 
3301155255 > est, aequi distans 2 est aequi distans. 
21:11:16; » citius T certius. 


5 Capsa 17511; 


22, l. 14, for etiam 


24, note (1), l. 2, for these MSS. 
26, cap. i., l. 5, for cornea 


» Ll 19, for aliquod 
27, cap. ii. l. 17, for nimiae 
28, cap. iii., l. 8, for quae est nutrimentum 


2054] 


7, for quoniam 


» Cap. iv., l. 6, for supponantur 


QOMISIS. jor 
31, l. 38, » 
32, T 2, 2393 


99 I 3; 25 


quod veniunt 
ab luce 

vermis quidam 
oritur 


» Cap. ii. (title), 2/7er in nervo 
» Cap. ii. l. 4, for quia 


23511292: 0 for: 
34; l. 23; o 


quia 
judicium quod 


35; (title of dist.), for capita 
»  l 29, for posset 
37, Cap. iL, l. 3, for multiplicationis 


38,1 19, = for 
29 note (2), 33 


» IL. 34, 99 


visum adeo fortem 
adeo 
propter ea 


39, Cap. iii., l. 2, for purum 


AO le 145 Sor 
44,1. 8, 5 
sy 1:12; 35 
35091526; 35 
45, 1. 9, » 
» Ll24 » 


46,1. 2, 33 
55102 1:216; " 
47, cap. 1., 1. 
Bee ley 2s 


jor 


» l. 28, 29 


genere colorum 
sensum 
sensibile 

per 

medio 

nervum 

tum 


stoici 


I, for ostendum 


in quibus inest error 
quod est alterius 


50, cap. iii., l. 1, 2, for de Animalibus 


Gy Is 86 


for 


earum 


see add. notes. 


read 


tunc. 

O. or H. 
corneae. 

aliquid. 

nimia. 

quia est nutrimentum. 
quidem. 
superponantur. 
quae veniunt. 

ad lucem. 
vermes quaedam. 
oritur super illa. 
communi. 

quare. 

quando. 

indivisa quae. 
capitula. 

possit. 
multiplicationum. 
duo scilicet visum fortem. 
duo. 
propter aliud. 
plenum. 

genere coloris. 
sensu. 

visibile. 

propter. 

in medio. 
numerum. 
tamen. 

sancti, 
ostendendum. 
inconvenientia. 
qui est alterius. 
de Anima. 
eorum. 


138 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. 41. 


P. 52, cap. iv., l. 8, for certa cognitio 
so) 1-932 99/072 1D SUE 


p. 54, cap. i, l. 12, for etiam 
» 1l 18, for in timore 


p. 56, cap. ii, l. 2, for fracto 


Jor 


55 


quarta 


ejusdem diametris terrae 


p. 62, cap. i., l. 28, for verum 


Jor 


25 


LED 


tamen 
caerulei 
eos 
hoc 
intellectu 
consequentiae 
debitam 
pertransirit 
existantiae 
ultimi 
verum esse 


quiescerent 


» Cap. iv. (title), for veritates 


io GOK Ib Bri 
‘5, E345 
feb (Oe IB 2, 
4 Jb TO, 
jf dr (5 
E D HOUR 
35.0 len 
509 2n 
Aye ie ep 
jor GpIb FH 
Pamoo la nz; 
Dans Lamas 
py | eee 
p. 71,1 5, 
he 9725 Ib Tey 
» 135, 
p. 73; 1. 33, 
P. 75,1. 14, 
A a ey, 

35e notel(2)5 
p. 76,1. 9, 
55 175 
25108153365 
p. 78,1. 5, 
» 139, 

DJ Webi ies hi 
p. 81, 1. 18, 
SONIS 
D-209259 128377; 

Dy 835 caps; 
bn asa ey Se 
He 1 us 
P396 2I T7; 
ag "ds fito 


Sor 


3) 


25 


DEI 


educationem 
cui accidit 
in sensibili 
erat 

videt 

an Robertus 
equally 

tum 
quaelibet 
faciunt 

visu 


usque 


elegit 
mathematicis 
hic 


2, for Animalibus 


for 


in 

experientia efficaciori 
sit 

qui 


read 


5? 


circa cognitionem. 
in visum. 
tunc. 

ex timore. 
facto. 
quartam. 
eisdem diametris. 
vere. 

cum. 
azurini. 

eas. 

hic. 
intellectus. 
consequenti. 
perfectam. 
transibit. 
existentiae. 
vult. 

esse vere. 
quiesceret. 
veritatem. 
eductionem. 
coaccidit 
insensibili. 
erit. 

vidit. 

vel Robertus. 
more. 
tamen. 
cujuslibet. 
faciant. 
visum. 
usque ad. 


omit sed—stellarum ; see add. 


read 
99 


25 


notes. 
eligit. 
metaphysicis. 
haec. 
Anima. 
et; 
experientiae efficacia. 
fit. 


quae. 





p. 


2) 


phe achias 


. 104, 1. 


. 116, l. 


CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. II. 139 


89, 1. 

;» t 

go, l. 1, 

sl 

OX, 15 

» lL 7, 
1:28; 


» 


QZ, CADAEIEET, 


93,1, 8, 
96, 1. 14,. 
97, l. 27, 
ay LG ayer 
99, 1. 
100, l. 2 
Tox, 1) 4, 
» Ll 
103, l. 
mu Mb 


2 106, 1. 3; 


spe tk v5 


: 1075 1: 8, 
7 108s, 13 


mlCQ iL: 


26, 
23, 
28, 
32, 
15; 
509815275 
» 130, 
» L35 


a; iL 


LII]. 


. 114,1. 6, | 
. 115, note (1) 
201:0501135516; 


» 3o 
5117, J. 2, 
» Lo, 
DEM tea, 
20, 
3552215716; 
1185]. 6; 
» L 2, 
35r 


for 


”? 


LE! 


2» 


25 


?) 


55 


Animalibus 
philosophiae 
Animalibus 
recepit 

libris 

quum 

sic 


5, for nubilia 


jor 


9 


” 


9 


propter 

ha 
appareat 
omnibus 
septem 
videntur 
aliquo 
species 
sicut 
discernere 
potest 
foramina 
per 
subjectum 
extremitatis 
curva 

hic 

cuilibet 
circularis quae 
gibbositatis 
arcus solaris 
ad invicem 
Sicut 


compositionem — sub- 
jectam 

dicetur 

quarto 

videtur. Sed 


oriente 


possunt 
accessionem 
diminutio 


nubium motus 


read 


Anima. 
physicae. 
Anima. 
recipit. 

libris suis. 
cum. 

sit. 

nubila. 
praeter, 

ha. 

apparet. 
omnibus illis, 
novem (see add. notes). 
viderentur. 
aliquo loco, 
sphaeras. 

sic. 

dividere. 

scit. 

ea. 

propter. 
lima. 
extremitatum. 
curta. 

hunc. 
cujuslibet. 
circuli qui. 
gibbositas. 
arcus pyramidis solaris. 
ab invicem. 
sed. 


to be cancelled. 


read 


comparationem — subitam, 


docetur. 
quinto. 


videtur, sicut. 


orizonte. 


potest. 
accessum, 
divisio, 


nubium, 


140 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. TI. 


P. 


LIS s il, 
oy Wk tits 


355109319526; 


B UNOS IG Ge 


EE l. 14, 


20120,1116; 


nc | dhs XO}, 


"EI2 1.005516) 
"E122:0] ET; 


35 l. 75 


11124511::225 
. 126, l. 14, 


Senos 


bes IG ay 
391285115:2737 


35 22: 
122-217-2853» 


134 l. 3, 
32136591218; 
211385 1:145 


5p. 1b Bey 


B gy JE Gy 
. 141, cap. v., I. 


*Br42 ulema 


25 l. 5; 


- 144, 1. 27, 


Jb Sus 


BVI Er, 


553915010; 


2014879121045 


320 CA poH: 


. ISI, note (1), 


oy) OE 


» L23 


358501522» 
BUH I) Gh 


2.58195 
7, 921; 


3316253150867 


» 1:32; 


Jor | etad stellam 
» decernimus 
» procedendo 
, ea, aestimet 
jy exes 

5, resolutionem 
»3 movetur 

» 29,240 

27 totum 

,» exprimitur 

, visibilem 

» quod 

5" hic 

, mathematicis 
3j; pertinet 
»99collatio 

5»  &ó—íacit 


» quam 
S DRVISU 
5 mitra 
» forma 


, nulla enim 
I2, for canda 


for 


»  propterea 


manifesto 


ae) wadentur 

» quod promisi 
75 mutatur 

27 occurrerent 

» possint 


. 5, for quando 


for | quum 
ys et concavitas 


- 153, cap. iv., l. 9, for quando 
b GG y 01:916; 


- 157, 1. 14, 


nec est haec 

, imaginis ad sensum 
»  Suppositi 

» aliquando 

» aliquot et 

», compleatur 

»  deputandae 

;» nimiae 

a ACeLCIOL, 


read 


ad stellam et. 
discernimus. 
precedendo. 
eas, aestimat. 
vis. 
revolutionem. 
videtur. 
29,250. 
tantum. 
comprimitur. 
visibilis. 
quam. 

haec. 
metaphysicis. 
pertinent. 
collectio. 

a et 6—faciunt. 
quem. 

visum. 

inter. 

forma ¢. 

nulla enim forma. 
cauda. 
manifeste. 
propter earum. 
viderentur 
quem promisi. 
numerantur. 
occurreret. 
possunt. 
quomodo. 
quando. 

cujus concavitas. 
quoniam. 

nec est hic. 
imaginis. Ad secundum. 
superpositi. 
alium. 

aliqua ut. 
completur. 
deputanda. 
nimia. 
incertior. 





iS 


CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. II, 141 


. 163,1. 7, 8, for quam—deprehendet "ead qua—dependet. 
m 5 oy »  quantacunque » X quantumcunque. 
ay Sener, » Propter hoc 35 propterhoc quod. 


2229808205 5o comparantur » comparatur. 


VOL. IL PART VI. 


2067 lon Os » Scire read sciri. 
»' kr, » probavit » probaverit. 
101168; .1: 12; » experientia 3 sua experientia. 
51913319)» 55 tunc 3, tantum. 
169, l. 6, ,» arguitur 33 arguit. 
S170: err, ;  diffitentes 55 diffinientes. 
2224113; LOG 5 hujus. 
. 171, l. 14, » donare 3» demonstrare. 
553011126; » capiuntur 35 rapiuntur. 
31725 81 eX, » artis 5p artis et naturae. 
» 1. 13,14, ,,  sophisticam artem »  sophisticum argumentum. 
a 118; >» experimenta 7 experientiam. 
. 173, l. Io, , auctoritate 35 autonomatice, 
2522051822 » ergo E primo ergo. 
» 126,27, ,  et—inveniet "b ut—inveniat. 
301749] 85» » coloris 95 colorum. 
-u17:5 selena. » venit 35 veniat. 
21777501-9835 », inter horizontem s super horizontem. 
53 21319; » solum 55 bene. 
531251429; »  Suppositam $5 supremam. 
. 178, l. 11, , usque 53 usque quo. 
RGR RIE | 56 5,  extendantur 35 extenduntur. 
woe de La’, »  pyramidum » pyramidis. 
7 180, 1. 2; 6, > verum 33 unde. 
33^ 31.13; » quum » quoniam. 
33 la £9; , tamen 35 tum. 
5509815275 >> Superius $5 saepius. 
. 181, l. 1o, » quum 25 quoniam. 
Bn 15/E25 » ft 55 sit. 
22152,71. 0925 » sunt 95 tunc sunt. 
op dm » sub on quasi sub 
»» 12; after horizontem insert et dictum est quod iris 


apparere non potest 
quando sol est 42 
graduum super hori- 
zontem. 


142 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. II. 


Py lOgylero, | woz SSexeunte 
25081527, >> idem 
oo Ms Qus. op) ONG 
p- 184, l. 8, 17, 20, for exeunte 
p.185,1. 20, for annon 
250098114325 ,» verum 
p. 186, l. 13, 
Dd isles Ih ie 379 quo 
25510018345 >» motum 
p. 188,1. 14, 20, ,, quum 
Bp Whe. Bish Aon averum 
n32. Jb RE 
1s HC, IG By » quum 
SS IS , totum 
ny te Hie »,  videntem, quum 
6g Jb 20h > quum 
p. 196, l. 14, ;  nebulosum 
25. 00.316; quem 
59 6 Bay , Orientem 
3101) 91; » creare 
55021-23825 DCE 
25 080149827 » quum 
5510151205 ;, aliquid 
D:2192501-8535 » quum 
59102155295 5» patet 
D:3194501- mess > idem 
ap, 6 Bes AS) ube 
35 zb. » istud 
5» 1.4.25) OR PHuUs 
D-31955)1- DX; » -altera 
Peat Os glans », alteram 
59009. M35 Sat 
oy Ub vt » quod 
5590815295124, 4;, angulo 
50200175225 , colorum 
D:3107501:916; » quum 
5508017822» >> numerum 
sg le Seip >» naturalem 
p. 198, l. 4, >» eorum 
35 lad ig , portione 
Ay bs ONquum 
p. 199, l. 17, » quum 
P2003). 31, , exiens 


read 


existente. 
illud. 
unde. 
existente. 
an. 

unde. 

[ad quae]. 
quibus. 
motus. 
quoniam. 
unde. 
erit. 
quoniam. 
contra. 


videntem quantum. 


quando. 
nubilosum. 
quam. 
occidentem. 
causare. 
secundum. 
quando. 
aliquod. 
quando. 
patuit. 
illud. 
nubem. 
istud primo. 
primo. 

alia. 

aliam. 

sit. 

quod tunc. 
angulis. 
coloris. 
quod. 
numerum rerum. 
numeralem, 
ipsorum. 
portionem. 
quando, 
quando. 
existens. 








CORRECTIONS AND 


200, l. 34, 
201, 1. 8, 
ss. Js FO; 
332 15:16; 
202; 10 775 
; 18 
;» 1l TÉ 
» 1 13, 
250215523; 
20351. 75 
2049919557 
gy db ty 
m | babe 
» 1 34, 
205, l. 34, 
35501913539; 
207541 T. 
x db GS 
» «1.15, 
» 4-31, 
208,1. 6, 
5» L2 
209, |. 14, 
35 lS, 
5 We Bey, 
21031159925 
» L5 
211,15. 2, 
2559126; 
oy Bay. 
sp 55 
Brig VG TE 
214, l. 14, 
555 115.19; 
3 15-2715 
216, l. 12, 
3. 4428; 
2175 ls 6; 
55 15:225 
» 125, 
25 2b. 


for 


2? 


veniant 
quae 
impossibilem 
quaestiones 
quum 

sint 

prius habeat 
sequitur 
describuntur 
Alpharagius 
longae 
fuerit 

in quo est 
quum 
temperato usu 
animae 
dictione 
senectutis 
potuerunt 
Causarum 
alia 
viriditatis 
experientias. 
itaque 
occultato 


EMENDATIONS, VOL. Zl. 


read 
EE 


” 


Verumet ,, 


cancel first sentence of note (2). 


quia 

videret 
proprietatem 
passionem 
eam 

froena 

quum 

quum 

sunt 

et naturam 
proprietas 
plus assentiunt 


virtutes 

quo tangerent 
Aristoteles 

de quo 


veniunt. 

quid. 

mihi possibilem. 
conclusiones. 
quoniam. 
sunt. 

post. 
sequatur. 
describantur. 
Alpetragius. 
longa. 

fuit. 

in quo erit. 
quando. 
temperamento. 
animi. 
divisione. 
sanitatis. 
poterunt. 
Canonis. 

alia animalia. 
virtutis. 
experientias verum. 
ita quod. 
occultatum. 


quasi. 
viderat. 
potestatem. 
passiones. 
eum. 
fraena. 
quoniam. 
quando. 
sint. 

in naturam. 
potestas. 
philosophi asserunt. 


note 4 to be cancelled. 


read 
35 
55 


3) 


virtutem. 

quod tangerent. 
Aristotalis. 

de quibus. 


143 


144 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. /1. 


P- 
P. 


"a 


218, l. 34, 
220, l. 19, 
55228121295 


222159] 9115 


35891-0375 


31222 IE Oy 


9; 
10, 
BLO, 


e195 
20, 


» 
9 
rrerr 


. 225, 1. 33, 
. 226, l. 14, 


»» note (4), 
» note (6), 


p. 231, l. 26, 
» 1.27, 
P. 232,l. 4, 
19> Deke VO, (py 
rp | Wo eto 
» 127 
» 135 
p- 234, l. 26, 
p. 235, l. 14, 
55081-8597 
p-2236311-089; 
"o db 
ny Le 5 
29 note (4); 


227510816; 


for 


capit 
quantum 
qui vocantur 
quum 

quum 
quingentos ; tamen 
quadraginta 
per hoc 

ei 

Et hoc 
parcatur 


VOL. II. 


internus 
libro 

istius 
veritatibus 
potentiae 
materiae 


unumquidque 
cedant 

vel 

Flium 

ut probatum 
immutabili consilio 
Mathematicis 
deus 

Spiritus 

ideo quod 
Jesum 

figuras 
masculas 
aliae 
mathematicis 
concordat 


corrumpantur sed maneant 


corrumpantur 
ultra 

motores 

visat 


read — rapit. 
25 quoniam. 
» quae vocantur. 
ys quoniam. 


an quando. 

»  Quingentos tantum. 
55 quadringenta. 

»5 post hoc. 

» ejus. 

30 Et haec. 

95 parceretur. 


PART. VII. 


5 intra. 
;» libris. 
5 illius. 
25 multis. 


» potentiae infinitae. 


» naturae. 
cancel foot-note (3). 
vead unumquodque. 
5 cadant. 
» sed. 


5 Filium. 
M. hasnam. . . probatum est. 
ingenio immutabili. 
see note. 
read 


5 Spiritus Sanctus. 


read 
deum. 


55 ideoque. 

55 suum. 

» fixuras. 

05 masculos. 

2 alias. 

5 metaphysicis. 
55 concordet. 


55 corrumpuntur sed mian- 
ent. 
» corrumpuntur. 


55 ultro. 
,» motiones. 
» viset. 





CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. 1I. 


D-123750 ls 335 for 
DP» 238, 1-13; n 
259915525; 33 
» I. 29, ” 
Pp: 239, l. ro, 25 
P. 240, l. 1, 2, 3, 
sx) lee 2s 25 
2229801592716 630755 
P. 241, 1. 22, 5 
71291423; Bg 
52902158295 35 
p. 242, l. 26, » 
p. 243, l. 19, 53 
D:324: 551-252» 5; 
pelos 53 
pP. 246, 1. 1, 2E 
D3247:01282» 


33 IL 5, ” 
note (3), ;, 


. 248, 1. 16, 5 


” l. 19, ” 
ae ed 3 


p.249,l 4, 3 
ob olin Ib 5177 "m 
p. 252 (foot-note), ,, 
P- 254, l. 16, 7 
D:3255:1: 72; of 
5:009 62 Dells laces 
p.256,1.13, for 
;; 1s 18; 53 
Pp: 257, 
p. 258,1. 2, 
P. 259, l. 10, for 
A BGR 5 
p. 260, l. 14, 25 
p LER 5 
p- 261, 1. 30, - 
p. 262, l. 22, 2, 
p.263,1. 3, 5 
op we Ele $3 
p. 264, l. 15, 53 


SUPP. VOL. 


145 


philosophis read — prophetis. 
irrationabiliter 9 irrationabilibus non. 
utiles 3 universales. 
istum 5 illum. 
comprehendit Ad reprehendit. 
ad eadem, Anima 25 quod eadem anima. 
enim vero T numero. 
autem y enim. 
philosophiam 5 philosophum. 
propter » praeter. 
potuerant 35 potuerunt. 
foot-note (1) to be cancelled. 
istius vead ilius. 
foot-note (1) to be cancelled. 
recepit "ead recipit. 
omnis " omnium. 
consiliis 53 consilio. 
quae 9; quod. 
brackets should be removed. 
secunda read | secundo. 
curarent, O. relegerent M. ,, curarent, O. et M. 
cum gratia 2, gratiae cum. 
tuum bo unum. 
digneris 7 dignaris. 
quam zs quem. 
instituendus 5$ constituendus. 
O. et D. ip» 
hominem 53 homines. 
partim PE partem. 
Jor ipsam 5 ipsum. 
haec 35 hae. 
vel $5 ut. 
foot-note (4) to be cancelled. 
omit quoque. 
interjectio read injectio. 
similiter $ suum. 
Xalenchus " Zaleuchus. 
adulteris 75 adulterio. 
hos 2 nos. 
produceret Ae perduceret. 
speciem 3: seriem. 
enim 1; etiam. 
quaecunque, parva 55 quantumcunque parva. 


L 


146 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. 11. 


P. 264, 1l. 24, 
note (1), 
p. 265, 1. 29, 
note (1), 
note (4), 
266, 
267, l. 18, 
27/0591-4205 
Ate NG. “Shp 


ag) Ue) oe) BS) 


” LEJ 
p- 272, l. 16, 


» l. 31-2, 


» 135 

D:527/5 9 lees 

5 LL eS 

p: 276, 1 1; 

P. 277, l. 23, 

»- 12528, 

p.28o:)19983; 

2» exes 

p. 282, l. 22, 

Py Le Op 

p- 284, l. 35, 

p: 285, 1: 19, 
p. 286, note (1), 

Pa 2875) le 20, 

og te. Bp 

. 289, l. 11, 
note (4), 

p- 291, l. 25, 
p3129201 215 
P 
P 


sj 


.293,l. 4, 
21295511995» 


Jor 


LEJ 


after 


Sor 


2» 


finguntur 
M. 

parvum 
And saepius 
And M. is 
insurgunt 


cujus est 
aut alium 
mente). 
cogitatione 
posset 
adolescens 


nolite 


[dicit] 
autem 


sed 

in 

promit 
habeat unum 
ostendum 

ut 

nunquam 
incuriam 
sunt 

rabies 


alium 
maledicenti 


decipiunt 


. ratione... 


read | sumuntur. 
js O. 
y» parum. 


»  . D.and O. have saepius. 
i and are. 
An incidunt. 

note (4) to be cancelled. 


read cujas esset. 


99 vel aliud. 
} 39 mentem . . . rationem 
. cogitationem, 


» posse. 
Znsert peccat, senex. 
haec ipsa—levitatem should be 
bracketed. 


"ead nolite. 
3 [carne]. 
Ap [licet]. 
35 dicit. 
ou enim. 
5p verum. 
2; [animus]. 
3) de. 


35 [facies]. 
bb [spiritu]. 
» proponit. 
5 habet unam. 
» [ille]. 
» ostendendum. 
55 [intentis morbus]. 
27 ut sunt. 
, hum quid. 
2 injuriam. 
see additional note. 


read — sint. 
a rabiens. 
5 aliud. 


5 maledicente. 
» [suos]. 

» Lipsi]. 

»  decipiant. 

Dà [parti]. 

23 [secessu]. 





se) 


"Y 


CORKECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. 17. 147 


. 299, l. 27, 
b etele}, Ib se 
» sex lb s 


25281 327^ 
Ape lee 


. 304, note (2), 
heb 2s 
= 300, x1, 


51113; 
a ens 


note (3) 


. 307, 1. 16, 
28308:11557; 


Sls 26; 


. 309, l. 16, 


» 135, 


;310, 1: 21; 
bene Ss 


33S CADIEXIIP, 


O12 41.05. 


,5 l. 8, 


- 314, l. 10, 


1 
2» 1, 29, 
I 


” 


315, 1. 4, 


33 IS EL, 


Sol 7s leet, 


» 134 


b Spee WE wp 
331 Caps X1Ve5 


21321,.1: 58; 


5 ai, 


15222 415957 


l. 16, 


25223511: 55 


50291112;1135 


for adversos 
»  quasit 
95 et 
yy nunquam 


», ins. MSS. 


» MSS. 


after minora 
for | adversos 


» quum 


» imprudentia 
l. 18, for matri 


for | possum 
after genitum est 


Jor sic 
» dirigitur 


» similiter 
1522: 


for jussit 


after mors est 


jor | sermonem 


read 


, 
zusert 


read 


2nsert 


read 


znsert 


read 


adversus. 

quasi. 

et argento et. 

nullum. 

[honore]. 

inserted by Bacon. 

[aliquo]. 

[non]. 

[virum]. 

(si quis]. 

D. 

[hominumque]. 

scilicet contumalies. 

adversus. 

[si]. 

cum. 

[esse]. 

imprudentibus. 

matri suae, 

[enim]. 

possem. 

Deinde 
redit, dicens. 


ad propositum 


si. 

erigitur. 

[sibi]. 

[viro]. 

[omne]. 

[aliquando]. 

[tuo]. 

sequitur. 

[suos]. 

[aeterna]. 

[jussit]. 

[illa]. 

quia in tanta constantia 
turbaque rerum nil 
nisi quod praeterierit 
certum est. 

sermone, 

ad divina doctrinam 
philosophorum (om. 
[dicta ]). 


148 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. 1I. 


D::3235)1:018; 0/277 
P- 325, 1. 25, 

” 1. 27; 3? 
p31326,0115525 09 


532218; 
D:3327211008; 
note(1) ,, 
note(2)09 

P. 328, l. 12, 


LJ l. 21, LET 
P.329,l r, 25 

"3 d Bie 

,» l. 27; ” 


p. 330, 1. 1, » 
, l. 6, , 
55: 191; 18; 
» Ib 33> 99 

P+ 33% 1. 8, - 
” 1. 14, 

P- 332, 1. 31, 

P. 333> 

P. 334, 1. 8, 
551487 

P- 335, cap. xviii., 1. 

zb. 

p:1336, 1215 
» l. 31, 

P. 337; 1. 9, 10, 
DE 1. 3°, 


Sor 


- 338, 1. 19, 

+ 339; l. 28, » 

- 340, note » 

- 341, notes(1,2) ,, 
» 1, 19; » 

p:13425 118; » 

DES 1, 21, 
p-343, 4055 » 

” 1, 23; 

»» l. 26, 9» 
P345 lo 3, 
510919245 » 
"E 1, 31; 


Shad: rcg 


contumeliae et injuriae 


supervacaneum 
deinde 


omnia 
D 
quomodo 


jusseritis 
quum 


quum 

nunc 

[Boccho jaculatoribus] 
antiquorum 

tuentur 

quum 


15, 


superius 


quod 
est quas 
D. 
corpora 
sciat 


homini 
virtutem adorem et 


deos 


read 


a9 
LE) 


read 


»» 


contumelia et injuria. 
[illum]. 

supervacuum. 
denique. 


transfer brackets from vacavit to nihil—fuit. 


for: 


omnia sua. 
D. et O. 
quoque. 
[multa]. 
jusseris. 

cum. 

[suo]. 

qui. 

nunc quoque. 
[Boccho] jaculatoribus. 
antiquam. 
bene tuentur. 
cum. 

[quam]. 
[atque]. 


cancel note (2). 


omit quidem. 


read 


55 


,» 


[nota]. 

[hic]. 

[caeteris]. 
supra. 
[quoque]. 

[ac detrimento]. 
[caducum]. 


latter part of foot-note cancelled. 


read 


[vir]. 
quam. 
ut quos. 
D. and O. 
corpus. 
sciet. 
[illud]. 
omnium. 
[ab optimis], [istud]. 
virtutem? adorem ‘et. 
[illi]. 
Deum. 
[philosophiae]. 


Lele yok tells} 


is) 


"3 


"aT I2, 


CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. II. 


- 345,1. 5, for 


5 l. 27, 


- 346, 1. 6, 
- 347, 1. 2, 
- 348, note (2), reading in O. is quique sunt discursus siderum quique fuerunt. 
- 349, cap. xx., l. 8, for porro 


» l. 14, 
” 1. 18, 


. 350, 1. 6, 


1. 18, 
50981220; 
1 


” 


35 71:205 


$352, l- 9; 
- 353, 1. 34, 
» 354 Ll. 30, 


» Ll32 
note (4), 
note (5), 


223555112526; 
- 356, l. 35, 
- 357 1. 34, 


- 359, l. 10, 


535213412; 


323605115225 


» l3r 


2361/1157; 


op 1b I, 


23023 DX, 


note (2), 


2130321: 91; 


zb. 


” 


, 


- 


” 


” 


abundantia 


corporis 
super 


D. et. O. 
illud 


citra exempla 
antea 

casus 
submersa. 


me istum antecedere 
in 


149 
read | abundanti. 
divitiae without brackets. 
"read [primum]. 


" [optimus]. 


read primo, 


35 [non]. 
T [non]. 
m [et]. 
35 [et]. 


" [scilicet]. 
2 corporum 
55 secundum. 
3 [efficere]. 
$5 [servat]. 

35 [non]. 


3; [alia]. 

d^ [nobis]. 

AP D. 

3; istud. 

5 [nobis]. 

35 [ubi]. 

3y citra [quam] exempla 
[hortentur]. 

23 ante. 

3 [hoc]. 


op status. 
35 submersa. 
35 me’ istum ‘ antecedere. 


35 ex. 


in sufferendo pericula, to precede neminem. 


for 


expedicus 
monachos 
patientiae 
nam 

quod 
Liber 

non 
homine 
legem 
quo 


fidelium 


read expediens. 
5 monachos suos. 


» penitentiae. 


5 ne. 

35 quae. 
35 Liber? 
33 *non 

33 ore 


read finem. 

» quae. 
note (3). See additional notes. 
read fidelis. 


150 


"B 


as] avi ans) 


P. 


1 
l 
l. 
12377511: 
1 
1 
1 


. 368, 1. 
2037/15217 


p 4b 


2237/35 1: 


MIT 


- 374; l. 
* 375 l. 
2137.63]: 


> 


26, 


2120,21; 


Jor 


iste 
distinctionem 
aliud 

a philosophis 
est 

principio 
vegetivam 
homines 
potuit 

alios 
conferent 
demittere 
infinitae 
quare, si 
est 

aliquid 
majus 
contradictorum 
possent 

alias 

vero 
hujusmodi 
similia 
veritatem 
Manguncha 
vita sanctorum 
homines 

et aquilone 
tredecim 
istius 

fidem 

fas 
quingenti 
primorum 
Moysis 

illi 

alterius 
item 

in Moysi 
quum —alius 
a 

et vera est 
qualem 


read 


CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. JI. 


ille. 
divisionem, 
aliquid. 
philosophis. 
erit. 

primo. 
vegetativam. 
omnes. 
poterit, 
alias. 
conferrent. 
dimittere. 
infinita. 
quod si. 
erit. 
aliquod. 
magis. 
contradictoria. 
possunt. 
alios. 

veri. 

hujus mundi. 
sensibilia. 
veritates. 
Manguchan. 
in vitis patrum. 
hominem. 
ab aquilone, 
a tredecim. 
illius. 

finem. 

fas est. 
quingentos. 
illorum. 
Moysi. 

isti. 

alicujus. 
idem. 
Moysi. 


quoniam—aliquis. 


de. 
omit. 


quantum. 





"d 


CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. If. 151 


- 399, 1l. 12, 
. 400, l. 16, 


2491, 1:27; 
: 403, 1. 17, 


. 409, l. 12, 


zb. 


:14:0511:126; 


» 132 


.411,l. 8, 


31; 


Jor 


ex 


voluit 
illius 


bonum 


read in. 
note (1) to be cancelled. 
read — volet. 

LS istius. 

5 hoc bonum. 


MULTIPLICATIO SPECIERUM. 


quanto 
apud 
quum 
speciem et 


read quinto. 
2 ut apud. 
35 quoniam. 


ar speciem in. 


in actu tale quale est agens ,, ^ in potentia tale quale 


idem 
completa 


subalterne 
sensibilem 
organum 

sit renovatum 
et sit 

tamen 
tantum 
quamcunque 
quando 
agant 


et quod 
modi 
et ignis 


Et. illud 
sint 

quum 
quum 
Aristoteles 
hic 
auctores 
hic 

quae 
contradicentis 
corpore 


[agens est in actu. 
5 ibidem. 
2" complenda. 
first sentence of note (1) to be cancelled, 
| "ead subalterna. 


8b sensibiliter. 

35 organa. 

55 sic renovatum. 
” sit. 

55 tunc. 

25 tamen. 


» quodcunque. 

53 quomodo. 

33 agunt. 
note (3) transpose O. and Reg. 
read eo quod. 


5 modo. 
2; ut ignis. 
37 Item. 
27 sunt. 
25 quoniam. 
- quoniam. 
35 Aristotelis. 
35 hoc. 
53 auctoritates. 
" hoc. 
quod. 
3$ consequentis. 


f corpus. 


152 
p- 423, 1. 23, . for ea forma proprie 
P- 424, l. 12, , Sed dico 
1 ARG, 1b Bey » Metaphysicae 
P- 426, 1. 27, nO eiort 
D:1427501 59915 » percipimus 
53 31410; , et densum 
"mera - pp Ghali 
520815267 » quae 
» 1, 26,27, ,, eorum pariter 
p. 428, l. 28, » fant 
551011:539j » requiritur 
P. 429, l. 23, "faciat 
p:5430,:1:1745 , quum sint 
2529219050; ,  autonomatici 
oy YR »  Singularum, 
P- 432, l. 24, , vel patiens 
5-328; »» materia 
522083397 »  quarundem 
D-14323511:917; » quod modo habent simili- 
tudinem 
P. 434, l. 22, ,» verum 
5591227 » principale 
3700519129; » quia sequitur 
P- 435, l. 16, » gignitur 
5520151237 3 vel 
P. 436, 1. 5, , continente 
532013825 , necessitatem 
P. 437, 1. 17, , radius solis 
p- 438, cap. iv., l. 1, for illa 
5 201527; for veniens 
D3439 1-1 , universaliter 
25 ob^14, , lux solaris dicitur 
SERAIS ,,  resistet 
99 3b B55 ,»  alteret aliquid 
P. 440,l. 5, » distinctio 
35:1 1:325; ,  contradistinctione 
my Lb OF » quae non 
5p bb 5 » hic intelligi ad 
p3441, le ats » quoad 
99159435 33) media 
5182121255 » Similes 
;» 135 » in superficie 
P. 442, l. 16, » quam feri 


CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. 


read 


33 


YE 


forma propria. 
dico. 
Meteororum. 

a forti. 
perciperemus. 
si densum. 
debet. 

quod. 
corrumpantur. 
sint. 

exigitur. 

facit. 

quoniam sunt. 
autonomatice. 
singularium. 
et patiens. 
materiae. 
quarundam. 
quae hoc modo habent 

solvi. 

unde. 
principalem. 
quin sequatur. 
ignitur. 

sed materiam aeris vel. 
continue. 
naturam. 
radius debilis solis. 
ista. 
adveniens. 
similiter. 

lux solis debet. 
resistat, 

alterat aliquod. 
divisio. 
conditione. 
quod non. 

hoc intelligi quantum ad. 
quantum ad. 
medii. 

simul. 

a superficie. 


quantum fieri. 





CORRECTIONS AND 


p- 442, l. 18, 
P- 443, l. 16, 
iy Jk x6; 
352921152255 
ay 1:28; 
p.444, l. 7, 
352 le 26; 
P. 447, 1 9, 
2571095151225 
» 125, 
P- 448, l. 12, 
331 29; 
np 45 i 
» 35 
P- 449, l. 10, 
p. 450, 1. 7, 
» Lco, 
p. 451, 1. 5, 
Pp. 452, 1. 17, 
252791229; 
528121 
P- 4571. 9, 
P.458,l 7, 
» 1. 9; 
35 1b CY 
5075121; 
» | 3x, 
» 1. 34, 
p. 459, l. 7, 
» Ls, 
p. 46o0,l. 9, 
ye 4. 12, 
2» iE 13; 
» 125, 
P. 461,l. 4, 
» l5 
35 156; 
p. 462, l. 25, 
p- 463, l. 21, 
» lao 
p- 464, l. 12, 
P 


2b. 


znsert (after nullam) sed non secundum 


Jer 


Jor 


alterare 
aliam 
generalibus 
aliam 
secundam 
prima 
quae 

non 
quidem 
alterius cujusque 
ad quam 
eodem 
idem 

est aliud 
hujus 


substantia spiritualis 


vel 

verum 

naturalis 

posita 

sufficiunt 
capitulo decimo 
et alterius 


directionem 
quae exeat 
directiones 
terminantur 
et fractionis 
faciunt 
divisionem 
impeditur 
incessum 
vero 

idem 

stellae 

ut aqua vel aer 
ut inferius 

e toto 
operationum 
verum 


. 465, cap. iii., l. 12, for rectum 


concavum 


read 


” 


read 
3$ 


” 


EMENDATIONS, VOL. ZI. 


alterari. 
aliquam. 
generabilibus. 
aliquam. 
secunda. 
primae. 

quia. 

et non. 
quidam. 
cujuslibet alterius. 
quoniam. 

de eodem. 
illud. 

est aliquid. 
hujusmodi. 


159 


substantiae spirituales. 


et. 

unde. 
materialis. 
positae. 
sufficit. 
capitulis decem. 
vel alterius. 
nullam. 
differentiam. 
quod exeat. 
differentias. 
continuantur. 
aut fractionis. 
faciat. 
dimensionem. 


quando impeditur. 


incessum speciei. 
enim. 

illud. 

stella. 

ut aer. 

et inferius. 

a toto. 

operum. 

unde. 

acutum. 


concavam. 


154. CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. 


p. 466,1. 8, jo 


p. 468, l. 19, 


» 123, 
p- 469, l. 14, 
a JJ 18; 
34797919; 
5. 1133, 
» 158, 
ps 471, 1. 16; 


Ae) 


” 


p.473,l 12, for 


2509128185 
P- 474; 1. 30, 


Pp. 475 l. 15, » 

p- 476, l. 14, 5 

5p. eich, s 

ap 1b 2, 55 

512883235 Do 

» L33 » 

p.447, l 5, o 
P- 478, cap. v., l. 

26. Sor 

p- 479, 1. 6, » 

» | 9, » 

ae len 20, 3 

9 1b 20) o 

» 134 » 


p. 480, l. 26, 
p: 4825.1 4et 12; 
gp. db $55 
;»  mnote(1) 
P. 483, l. 16, 


op bp 
p. JB5X95 
597 dle Pita 
55 16 2h 
p. 485, 1. 5, 
99 Jb Po, 
p. 486,1. 9, 
55 21159127 
P- 487, 1. 28, 
p- 489, 1. 1, 


specierum 
faciat 
aptatur 
stat 
tantum 
feratur 
similiter 
urinale 
occurrat 


. 472, cap. iv., l. 7, for secundum 


utrique 
fuerit 

in qua 
pervenient 
veniret 
dicunt 
qui exit 
hic 

qui est 
exeuntium 


8, for transeunt 


alii 

esset 
crystallum 
partes 
quum 
figuretur 
verum 
directae 
contingentes 
directa communis 
lineantur 
veniunt 

in foramina 
circumstant 
continenda 
uterque 
anguli 

qui 
eequalitatis 
circulo 
quoniam 
quantum 


read 


superficierum. 
faciet. . 
aptetur. 
stet. 

tamen. 
ferebatur 
simul. 
uriualis. 
Occurrit. 
sciendum. 
utique. 
fuerint. 

in quo. 
pervenirent. 
venerit. 
dicit. 

quae exit. 
haec. 

quae est. 
existentium 
transeant. 
alibi. 
essent. 
crystallus. 
partes ejus. 
quoniam. 
figatur. 
unde. 
differentia, 
contingens. 


JU 


differentia communis. 


lineentur. 
veniant. 

a foramine. 
circumstent. 
contuenda. 
uterque sit 
trianguli. 
quae. 
aequalitas. 
speculo. 
qui. 

quam. 





CORRECTIONS AND 


p.491,l. zr, for pateat 
P- 492, l. 10, » proprietate 
pe Rn »,  aliquantum 
3511 4151375 »  proportioni 
P. 493, l. 28, , continentur 
2b. » fracto 
pv. db eer » Stat 
P- 494, l. 20, » ejus 
» cap. ix., l. 3, for modo 
P. 495, 1. 6, Jor | duobus 
7281-915; >,  inumbram 
P- 496, l. 11, », aliquando 
p- 498, l. 29, » veniat 
p.499, l. 6, » Optimum 
p- 501, l. 25, »  Operationem 
e525 len e5; », multiplicata 
55209 rasa , dato 
op db Bey » que cedat 
Pe 503511045 » quia de se 
pe boo » Corpora 
P- 504, 1. 22, » proprie 
p> 505, k 6; » inqua sit 
p. 506,1. 4, » in quo sit 
551 4158125 » tenebrae 
; 7, » possibilis 
p. 508,1. 8, , multipliciter 
20120567 ,  trinas dimensiones 
p. 509, l. 8, , materia 
33 17 >, naturale 
Ds 510; 1. 255 » recepit 
p: 5rr,l rr, , decimo 
ay 16 afer 5, naturale 
33512: 1 Hey » mixta ab eis 
P. 513, l. 26, , manifestando 
351451: 35 , contrariam 
3515501958, » relinquit 
2229152705 > quum 
2080155257 >, in foramine 
3319 1:530; » quod tenendum 


"ocv 


. 516, l. 15, 
MIS LG scape dpi 


,» 


quomodocunque 


9, for densationem 


read 


,» 


» 


EMENDATIONS, VOL. II. 


patent. 
potestate. 
aliquantulum. 
portioni. 
continenti. 
frigido. 
staret. 

cujus. 
mundo. 
duabus. 
umbra, 
aliquae. 
venit. 
opportunum. 
operationi. 
multiplicatae. 
data. 

qua cedat. 
quia se. 
corpus. 
primo. 

in qua fit, 
in quo fit. 
tenebra. 


passibilis. 


note (3) to be cancelled. 


read | multiplex. 


trinae dimensionis. 
materiae. 
materiale. 
recipit. 

decimi. 
materiale. 
mixta ex eis. 
manifestandae. 
contrarium. 
relinquat. 
quoniam. 

a foramine. 
quid tenendum. 
quodcunque. 


condensationem. 


518, l. 23, 24, propter generationem—in natura wrongly repeated. 


I55 


156 CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. /1. 


P. 518, 1. 28, 
p. 519, l. 4, 

3» 1122/6; 
p. 520, l. 11, 

Boy 115925 
p. 521, note (1), 
p- 522, l. 13, 

35. 1:19; 
p. 523, l. 5, 
p. 524, l. 8, 

55 053285 

352:931:312351295 
B 5b 15 yO); 
526, l. 26, 
527, 1. 13, 
528, l. 28, 
25 2081552:27 
p. 531, 1. 4, 
p-3532,11::20; 

op Leis 

» 1. 36, 
p. 533, 1. 34, 
- $35, note (2), 
315365013145 

so leas 

55 19125; 

» 1. 38, 
p. 538, l. 30, 


oD yD 


"a 


for debilitatem 


» quae 

», debilitatem 

»  aggregatur 

» Similiter 

», a deorsum in sursum 
35 natura 

» infinita 

» prius 

» pluvia 

, » conclusioni 

"T eIterra 

», infinitae 

, instante 

»  insensum 

, manet 

» quare agentia 
52959]. 

», Sit uniformitas 
»  aggregari 

»,  incidentales 
» primo 

1st line, 


for super lineas 


» fortior 

», diversis 

»  Sla@sit res 

» concavum ex alia 


p- 539, cap. iii., l. 23, for ad quem 


p. 54o0,l. 8, 
551291121225 


after quatuor angulis 


» 1. 36, 37, for simul si 


D:354:1501:058; 
lao. 
P. 543, 1. 9, 


P. 544, cap. i, 1. 


» Ll 6, 
P- 545, l. 21, 
55120121265 


» Et quum 
» pyramidis ductae 
,» volumus 
I, after multiplicatione 


Jor corrumpantur 


» ipsarum 
,» ita habeat 


» cap. li, l. 2, for recedat 


p- 546, l. 14, 
» 129, 





for 


calor 
» Sint ejusdem 


read 


35 


debilitationem. 

qui. 

debilitationem. 

aggregetur. 

simul. 

a sursum. in deorsum. 

materia. 

finita. 

cum prius. 

pluma. 

quaestioni. 

a terra. 

infinita. 

instanti. 

in secundam. 

movet. 

quia agentia. 

solis. 

fit uniformitas. 

congregari. 

incidentes. 

secundo. 

* which is given by O.? 

super lineas alias. 

fractio. 

ipsis. 

si ad sit res. 

concavum ex una parte. 
et convexum ex alia. 

ad quod. 


omit dash after brevioris. 


insert 
read 
535 
35 


55 


insert 
read 


99 


circumstantibus conum. 
simul cum hoc si. 
Et quoniam. 
pyramidis dictae. 
voluimtüs. 

et actione, 
corrumpuntur. 
ipsorum. 

ita habet. 
species recedat. 
talis. 


sunt ejusdem. 





CORRECTIONS AND EMENDATIONS, VOL. II. 


215:17501:29 5205999707; 
2548,11. 35 55 225 5; 
” l. 15; LE] 
» 1. 375 » 


- 549, l. 9, » 
,» I. 16, ” 


550, l. 20, 36 
51 15:26; 
551, l. 28, 55 
35590119295 33 


quare duo 
purum 
requiritur 

ejus productio 
quia 

unde arca est res 
debilitatem 
multitudinem 
vera 

animae 
debilitatam 
videtur 

et quod exit 
debitae 
transeunte 

vera ejus substantia 
lumen 


durant in sua substantia 


aeris communis 


read quae duo. 


pure. 

sequitur. 

sua productio. 

unde quia. 

et hoc est unde est res. 

debilitatam. 

multiplicationem. 

bene. 

aliqua. 

debiliter. 

vel. 

est quia existit. 

debilem. 

transeunte extra. 

natura ejus specifica. 

lunam. 

differunt in substantia 
specifica, 


accidens commune. 


By | 


ADDITIONAL NOs: 


VOLUME I. 


p. xiii. l. 6. They have been] This sentence should begin: They have been 
collated with and in part recopied from those of a MS., etc. It should be added 
that fig. 47 is inaccurately drawn. 

p. xiv.l.22. These two MSS.] This should be: The unpublished parts of 
these two MSS. 

p. xv. l. rr. Jul. and Tib. are spoken of in this Supplement as J. and T. 
Further remarks on these and other MSS. of which use has been made, will be 
found in the Preface to this volume. 

p. xxxiii. l. t. condemnation in 1277] Doubt has been thrown on the con- 
demnation and imprisonment of Dacon on the ground that no earlier authority can 
be found for it than that of Antoninus. But the following extract from the 
Chronica xxiv Generalium Ordinis Minorum (Assisi MS. 329, f. 109a), which I 
owe to the kindness of M. Paul Sabatier, the discoverer and editor of the earliest 
life of St. Francis, carries the authority at least a century further back than 
Antoninus. 

Hic Generalis frater Jeronimus de multorum fratrum consilio condempnavit et 
reprobavit doctrinam Rogerii Bachonis Anglici sacre theologie magistri continentem 
aliquas novitates suspectas propter quas fuit idem Rogerius carceri condempnatus 
precipiendo omnibus fratribus ut nullus illam teneret sed ipsam vitaret ut per 
ordinem reprobatam ; super hoc etiam scripsit Domino Pape Nicholao prefato ut 
per eius auctoritatem doctrina illa periculosa totaliter sopiretur. 

Of this Chronzca M. Sabatier remarks, ‘Elle a été composée sürement dans la 
premiére moitié du XIVme siécle (puis continuée jusqu'en 1374). Ce passage sur 
Roger Bacon (109 a) a toutes les allures d? un extrait des Chroniques officielles de 
l'ordre, tenues sans cesse à jour (mais perdues pour cette époque) et constamment 
utilisées par le compilateur de la Chron. xxiv. Gen.’ Scepticism as to Bacon’s 
imprisonment has no basis but the absence of any complaint from him in the 
treatise (Compendium Theologiae) written after his release. He was then very old. 
Whether religion or fear restrained him, we do not know ; but either would suffice 
to explain his silence. 

p. xciii. Analysis, chapter ii.] Abelard here printed by mistake for Adelard. 

p. xcviii.-ix. chapter xiv.] The chapter marked in the text xviii should follow 
chapter xiii; chapter xiv should be xv and xvi; and the other chapters should 
follow ; the section ending with chapter xvii. Cf. revised text as printed in this 
Supplementary volume. 





ADDITIONAL NOTES, VOL. J. 159 


p. ci. Analysis of Part III. last line] add, (6) for conversion of the heathen, (7) 
resistance to the enemies of Christendom. (Cf. rev. text, pp. 120-5.) 

p. 1. Opus Majus] The title Opzs AMazuzs is not found in the work itself. 
But as the treatise is continually spoken of by this name in the Opus Tertium 
it is convenient to preserve it here. The heading here given to Pars Prima 
is from O. In V. there are no rubrics. In J. nearly all of those in Part I. have 
been destroyed ; we see however that the last of the four azszzzetzozes began with 
cap. xii (rev. text, p. 26). |. O. numbers the chapters consecutively without 
reference to distinctiones. 

p. r. (note) epistolae praecedentis] It seems clear that the reference is not to 
the Pope's letter, but to the Ofzs Zzu:us, or as Bacon frequently calls it Ofzs 
secundum ox. secunda. scriptura, which as we learn from the opening sentences of 
the Opus Tertium was conveyed to the Pope by the same messenger who was 
charged with the Opes Majus. See O. T. p. 5, in which this work is spoken of 
as Zntroductoria Scriptura. Further on (O. T. p. 7) a long extract from it is 
given, in the course of which (O. T. p. 9) it is spoken of as hac efzsto/a praeeunte. 
(See also notes to p. 11. l. 2 and to p. 31.) 

p.2.l. 4. septimo Metaphysicae] Met. vi. cap. 4. $ 1 

p.2.l. 7. Seneca] De Benef. vii. 1; and Natur. Quaest. vii. 32. 


p.2.l. $8. in Hortensio] Acad. Prior. ii. 3, 7 
p. 2. 1. 12. secundo Metaphysicae] Met. lib. i. (minor) cap. 1 $ 2. 
p. 2.1.14. Avicenna] Gundisalvi’s translation of ee Metaphysics, 


made at Toledo in the r2th century, was printed at Venice in 1498. The passage 
cited will be found lib. ix. cap. 7. 

p. 4. cap. il. l. 6. libro secundo epistolarum] 0. has secundo ; V. and J. 
rightly secundarum. The ref. is to the 123rd letter (lib. xx. Ep. vi. ed. Haase). 
The quotation is slightly condensed. 

p. 6.1.4. in periculum ducit] This passage is corrected in the revised text. 
O. V. and J. all have crudelitate, but Adelard wrote credulitate. 

p. 6.1. s. aeternitate Dei] Thus O.; but V. and J. have aeternitate mundi. 
The reference is probably to the work on this subject of Joannes Grammaticus 
Philoponus, an Alexandrian writer of the 7th century. In the Latin translation of 
it by Jean Mahot (Lyons 1557) there is a passage (lib. vii. cap. 2) which is 
perhaps the one here meant. 

p. 6. 1. 8. Consuetudo est] The passage will be found as indicated in the 
Venice edition of 1495 of Averroes Commentary. In the edition of 1552 it has 
been shifted from the second book of the Physics into the first. 

p. 6.1.15. opposita principiorum] See Averr. Comm. Met. lib. ii., near the 
end. 

p. 6.1. 18. Jerome’s words are, Quae (veritas) et suorum paucitate contenta est 
et multitudine hostium non terretur. 

p. 7.1.7. quarto Ethicorum] Eth. iv. cap. 1 § 20. 

note (1). - Add ; cf. Boetius De Arithmetica lib. i. cap. 20. De generatione 
numeri perfecti. 

p. 9.l 7. libro problematum] Sectio xxviii, 1. 

p. 9.l 8. romeo Ethicorum] Eth. x. 9 § 5. 

p. 9.l. 11. Et Sallustius] Bell. Jugurth. cap. go. 


160 ADDITIONAL NOTES, VOL. J. 


p. 9.1. 15. multitudo semel mota] M. Ann. Sen. Excerpt. Controv. lib. iii. 
Controv. 8. 

p. 10, note (2), primo libro Topicorum] Top. lib. i. cap. 1 8 7 (not cap. 2 as in 
text). 

p. 11.1. 2. in omnemeventum] Here V. adds, ut suo loco magis explicabitur. 
In place of these words, J. has, ut in epistola praeeunte notavi. Cf. Dr. Gasquet's 
* Unpublished fragment’ (Eng. Hist. Review, July 1897, pp. 497-8. The passage 
here referred to is on p. 505). 

p. r1. l. 13. secundo Topicorum] Top. lib. ii. cap. 2 § 5. 

p. 12.1. 6. de copia verborum] From the collection of Seneca's aphorisms 
usually called De Moralibus (No. 23 ed. Haase). Seneca has dimiserit for deriserit. 

p. 12. 1. 11. Augustinus praecipit] De baptismo contra Donatistas iii. cap. 8. 

p. 12.1. 29. regratiatur] Met. i. cap. 3 § 1, 2. 

p. 13. Addition to note (1). Here, as in other references to the Nat. Quaest. 
of Seneca, it appears that in Bacon’s copy the books were not arranged as in the 
text now received. 

p. 13. cap. vi. l. 6. secundo Ethicorum] Eth. ii. 6 § 14. 

p. 13. 1. 24. dicit in prologo] This should be dicit Priscianus. The word is 
omitted in O. and illegibly written in J. but clear enough in V. In Proem. vol. 
maj. Priscian speaks of the mistake made by Latin grammarians in imitating the 
faults of the older of their Greek predecessors, neglecting the younger and more 
vigorous. 

p. 14. l 6. nimisinexpressam] Cf. De Caelo i. 10.. The reading is that of 
O. V. has virtus expressam, which is unintelligible. In J. the words are 
destroyed. 

p. 14.1. 7. quadraturam circuli] Met. i. 2 $ 12. Aristotle died thirty-five 
years before the birth of Archimedes, who dealt with the problem conclusively. 

p. 14. l. 23. omne peccatum] In the 7th chapter of the ninth book of his 
Metaphysics, Avicenna maintains that the soul after death will gradually become 
purified from sin : ex quo sequitur ut poena quae debetur huic non sit perennis sed 
removeatur et deleatur paulatim, quousque purificata anima perveniat ad felicitatem 
sibi propriam. 

p. r5. l 21. quamvis auctoritatis] Lib. Hebraic. Quaest. in Genesim (vol. iii. 
col. 998-9 ed. Migne). 

p. 16.1. 6. se magis velle] Eth. i. 6 $ 1. 

p. 16.1. rz. Boetius] De disciplina Scholarium cap. 5. This quotation is 
omitted in V. but given by J. and O. 

p. 16.1.24. de Trinitate] Aug. vol. viii. col. 869 (ed. Migne) Augustine’s 
words are : In istis [meis litteris] quod certum non habebas nisi certum intellexeris 
noli firmiter retinere. 

p. 18.1. 21. cum omnis homo] Eth. iv. 1 § 20. 

p.18.1. 23. nemo sibi soli] Senec. Ep. 94 (lib. xv. Ep. 2, 8 54 ed. Haase) 
secundo should be secundarum, as on p. 4. Seneca has dementiam : changed by 
J. V. and O. to sententiam. 

p.19. l. 3. Nata enim nobis] Nat. Auscult. i. 1 $2. 

p. 19. l. 32. post mortem famosi] The story is told by Johannes Diaconus in 
the life of Gregory commonly prefixed to his works (vol. i. col. 221-2, ed. Migne). 





ADDITIONAL NOTES, VOL. 7. 161 


Johannes Diaconus lived late in the oth century. There is no contemporary 
authority for the statement. 

p.20.l. 21. Parisius] The text shouldbe, Parisius diu fuit contradictum naturali 
philosophiae et metaphysicae Aristotelis per Avicennam et Averroem expositis. The 
decree of the Council of Paris on this subject will be found in Jourdain, pp. 189-90. 
It enacted that the body of Amaury of Rennes should be disinterred and thrown 
into unconsecrated ground: that a long list of clergymen should be degraded, 
imprisoned, or handed over to the secular arm ; that the works of David of Dinant 
should be burnt; nec libri Aristotelis de naturali philosophia nec commenta 
legantur Parisius publico vel secreto. In 1215 Robert de Courcon, papal legate, 
renewed the prohibition, expressly including the Metaphysics. In 1231 a bull of 
Gregory IX. modified this decision. The prohibited books were not to be used 
* quousque examinati fuerint et ab omni errorum suspicione purgati. 

p.21.1. 7. infructuosa] J. and O., infrunita : V., infinita. 

p.21.l. 13. ut prius] p. 2. 

p.22.1. 22. etipse] After singulis eorum V. has quorum quatuor, which is 
unintelligible. The reading in the text is that of O. In J. the passage is 
destroyed. What Bacon seems to have meant is, ‘He is a match for all of them 
in some things: in some points more than a match.? 

p.24.l. s. omnis sapientis] Here V. supplies words (see revised text, p. 25) 
which are not very intelligible. In J. they are nearly erased. 

p. 24. 1.11. verisimile non esset] Here V. adds et sententiandis ignorantia 
foedaretur. J. is imperfect, but ignorantia foedaret can be deciphered. Sen- 
tentiam should probably be supplied. 

p.24.l. 12. de virtutibus] Cf. Sen. De remediis fortuitorum, cap. 7. 

p.24.l. 19. Capitulum xii] Here J. has the following rubric, the first that 
has been preserved : Distinctio quarta in qua ostenduntur causae quare sancti et 
primitiva ecclesia non habuerunt usum scientiarum magnarum quae tunc (szc) 
locum non habent modo ut vitemus artium sapientialium magnalia licet vulgus hoc 
faciat allegans quod sancti doctores et ecclesia primitiva his non utebantur. The 
substitution of tamen for tunc would make this intelligible. Cf. rev. text, p. 26. 

p.25.l. 32. cum enim Hieronymus] For this correspondence see Aug. vol. 
ii. (ed. Migne) Ep. Ixvii., Ixviii. and Ixxiii. 

p. 26. cap. xiii. l. 19. De Civitate Dei] lib. viii. cap. 12. 

p. 27.1. 6. declinassent] Note the passage here supplied by V. (rev. text, 
pp- 28, 29), in which Bacon’s disregard for formal logic is illustrated. (Cf. vol. ii. 
p. 81, and O. T. cap. 28.) 

p. 27. 1. 32. Boetius] V. has (revised text, p. 29) for pauca de aliis, pauca 
Naturalia et aliquid de metaphysicalibus. Boethius is stated in a letter written 
to him by Theodoric, preserved in Cassiodorus, to have translated many Greek 
scientific works, notably those of Euclid, Archimedes and Ptolemy. Among the 
authors mentioned in this letter is Aristoteles /ogzczs. Of Aristotle's Physics and 
Metaphysics there is no mention ; and certainly nothing was known of Aristotle 
in Christian Europe during the 11th and 12th centuries, except the aliqua logicalia 
of which Bacon speaks. The pauca naturalia et aliquid de metaphysicalibus 
may possibly be attributed to a Dominican who bore the name of Boetius. (See 
Jourdain pp. 52-58.) 

SUPP. VOL. M 


162 ADDITIONAL NOTES, VOL. J. 


p. 28.1. 3. de doctrina Christiana] lib. ii. cap. xi. 
p. 28.1. 6. per Ambrosium] Ep. ad Coloss. cap. ii. v. 8, 9. 
p. 28.1. 8. per Rabanum] Rabanus, a pupil of Alcuin, became in 817 abbot of 


Fulda, d. 856. What work is here referred tois uncertain. But cf. De Clericorum 
institutione lib. iii. cap. 16-26. 

p. 29.1. s. in fine Ethicorum] Eth. x. 9 § 22. 

p. 30. 1. 29. Magister] This should be Magistri ; viz., Petrus Lombardus and 
Petrus Comestor. See note vol. i. p. 194. 

p. 31. 1. 4. duos libros logicae] That is, the theoretical parts of Rhetoric and 
Poetic. See O. T. cap. Ixxv., also p. 71 and pp. 100-102 of vol. i. of this work. 

P. 31. Capitulum xvi.] This chapter is omitted by J. and V. It is contained 
however in a tract by Bacon found by Dr. Gasquet in the same volume as V. 
(Vat. 4086, ff. 75-82), and published by him in the Engl. Historical Review (July 
1897). Dr. Gasquet, while at first of opinion that this tract was a fragment of the 
Opus Minus, arrived finally at the opinion that it was an independent summary or 
introduction written expressly for the Opus Majus, and distinct alike from the 
Opus Minus and the Opus Tertium. 

I cannot but think that the first of those views is the better founded. That the 
Opus Majus was accompanied by an ef7stola praecedens is certain. But Bacon's 
words in the beginning of Opus Tertium seem to show that the whole of the Opus 
Minus or Opus Secundum (two titles repeatedly used in the Opus Tertium as 
identical) was regarded by him as forming this preliminary letter. After a brief 
reference to Opus Majus, he speaks (O. T. p. 5) of the necessity of an opuscule 
which should indicate the general purport of the principal work. Velut intro- 
ductoriam volui secundam parare scripturam. On p. 7 (of O. T.) he goes on to 
say, Primo igitur zz Ofere secundo..... sub his verbis incepi perorare, Cum 
tantae reverentiae dignitas etc. What follows in O. T., quoted from Opus 
Secundum or Minus, is almost identical for nearly six pages with the opening part 
of Dr. Gasquet’s fragment. It seems therefore that in any edition of Bacon's 
complete works this tract should take its place as an addition or rather prefix to 
the fragment of the Opus Minus edited by Brewer. The Opus Minus is expressly 
designated by Bacon himself, in the citation from it given in O. T., as efzstola 
praeeuns. In hac epistola praeeunte philosophorum sententias securius allegabo 
(OSs ps9): 

In any case the fragment discovered by Dr. Gasquet is of great interest. And 
though nearly all that it contains has been repeated in the Opus Tertium, there is 
a sentence in it which throws a new light on Bacon’s method of composition, and 
which may help to explain many of the perplexities which confront his editors. 
Sentiens meam imbecillitatem nihil scribo difficile quod non transeat usque ad 
quartum. vel quintum. exemplar antequam. habeo quod intendo. V.and J. repre- 
sent perhaps two of these preliminary drafts ; J. differing materially from V., and 
containing much (2.2., pp. 120-5 of rev. text) that V. omits. "There are grounds 
for thinking that O., with all its imperfections and omissions, was copied from a 
more finished draft than either J. or V.; and this may perhaps account for the 
transposition of chapter xvi., which in any case fits the place assigned to it in the 
text. 

p. 33. Pars secunda] The heading in the text is that of O. In the margin V. 


ADDITIONAL NOTES, VOL. J. 163 


has secunda distinctio. In J. fol. 83, on which this part began, is nearly destroyed. 
See rev. text, p. 36. 

p. 33-1. 7. virtutem] quarum has been omitted before virtutem. 

p. 33-1. 8. unatamen] This should be as in V., aut melius una est tantum. 

p. 34. 1. 3, 4. si verum est] De doctr. Christiana, ii. 42. Neither in O. nor in 
V. is the passage correctly quoted. Augustine wrote, quicquid homo extra 
didicerit, si noxium est, ibi damnatur ; si utile est, ibi invenitur. 

p. 34. 1. $. ad Colossenses] col. 427 of Ambroses Commentary on this 
Epistle (ed. Migne). The quotation is very freely condensed from the original. 

From this point onwards throughout part ii. the omissions in O., as compared 
with V., and, where possible, with J., become frequent and copious, as will be 
seen by reference to the revised text (hereafter noted as r. t.). 

p. 34. Cap. ii.] Rubric preserved in J. : Capitulum secundum in quo ostenditur 
propositum descendendo ad jus canonicum. Cf, r. t. p. 37. 

p. 34. 1. 24. non possumus dicere theologiam] This reading of O. is unintel- 
ligible. J. is wholly wanting. In V. we have, non possumus dicere non 
theologiam et scientiam juris canonici et philosophiam. If esse be supplied after 
theologtam, the sense becomes more clear. The three are inseparable parts of one 
whole. 

P. 35. Cap. iii] Here the rubric is preserved in J. Capitulum tertium in quo 
ostenditur propositum descendendo ad philosophiam ; et hoc per Sententias 
beati Augustini principaliter. V. in this chapter has twice the number of words 
that are in O. ; and the excess continues, though not in the same proportion, 
throughout this part. It will be noted however that O. loses little ofthe meaning : 
and as Bacon frequently tells us how he detested AorzzózZis prolixttas, it is not 
impossible that at least part of this condensation may have taken place by his 
orders, in his final draft. (Cf. r. t. p. 39.) 

p. 56. l. 7. sicut Aegyptii] August., de Doct. Christ., lib. ii. cap. 28. 

p. 36. 1. 22. artium autem ceterarum] Ibid. cap. 25. Cf. also cap. 39, 40. 

p. 36. 1. 55. dicit Cassiodorus] Cf. p. 177, where this quotation is repeated. 
For an account of Cassiodorus (or Cassiodorius’) encyclopedic work, De artibus ac 
discibMinis liberalium. literarum, see Cantor, vol. i. pp. 481-4. See Migne, vol. 
70, col. 1203-4. 

p. 37. Ll 12. si scripturas] See Jerome's Ep. lxx. (sometimes numbered 
Ixxxiv.) addressed, Ad magnum oratorem urbis Romae. The quotation is given at 
much greater length in V. and J. than in O. 

P. 37. l. 22. Solomonem] Beda, de templo Salomonis, cap. 2. 

p. 38. l 15. impotens] This should be, in potentia. 

p. 39.1. 32. soli Deo] Note the passage inserted from V. in r. t. p. 46. 

p. 39. 1l. 35. et doctrinam] Here O. omits a yet longer passage, in which 
the view that the intellectus agens is not pars animae is reinforced. The passage 
is not transcribed correctly in V., and is erased in J. But the meaning is fairly 
clear, if in the sentence beginning Mam sz wna pars ejus, guod be omitted before 


Jorma corporis, aifferentia or diffinitio be substituted for differre, and pro actu for 


per actum. 
p- 40. l. 5. declarant] Here O. omits a long and interesting passage, in- 
cluding the reference to William of Auvergne, Grosseteste and Adam Marsh, 


164 ADDITIONAL NOLES, VOLE 


given in O. T., cap. 23. In V. most of this is given; omitting however Adam's 
keen rejoinder to captious questioners. Quando per tentationem et derisionem 
aliqui Minores praesumptuosi quaesiverunt a fratre Adam, Quid est intellectus 
agens? respondit, Corvus Eliae: volens per hoc dicere quod fuit Deus vel angelus. 
Sed noluit exprimere, quia tentando et non propter sapientiam quaesiverunt. 

p.40. l rr. istud est falsum] (Addition to note 1.) Nevertheless, neither 
of the above errors is to be found in the Latin version of Aristotle printed with 
Averroes Commentary in Venice, 1495. This edition includes the Physics, 
De Caelo, De Anima, and Meteorologica. Of the first three, two versions of 
Aristotle are given. One of these is made directly from the Greek, and corresponds 
to the extracts numbered vii. x., xix. in Jourdain (pp. 405-18). The other 
version is from the Arabic, corresponding to extracts v. and viii. of Jourdain. Of 
the Meteorologica, only the Greco-Latin version is given. This is probably that 
made by William of Moerbeka for Thomas Aquinas. In this version Aristotle’s. 
remark about the lunar rainbow is correctly translated : In annis quinquaginta bis 
comperimus solum. In the passage from de Caelo of which Bacon speaks, both 
the Greco-Latin and the Arabico-Latin version are substantially accurate. The 
version. used. by Albertus Magnus was also Arabico-Latin, but by another 
translator, perhaps Michael Scotus. If we refer to his Commentary on the 
Meteorologica, we shall find the error which Bacon denounces; and it will be 
seen that Albert had also rejected it. Albert observes, Dicit enim (Aristoteles) 
quod non videtur iris lunae in quinquaginta annis nisi bis. But trustworthy 
observers, he says, had seen it twice in the same year. He himself had seen a 
lunar rainbow when the moon was in the south and not quite full. He adds, 
Puto ego quod istud Aristoteles recitaverit ex opinionibus aliorum, et non ex 
veritate demonstrationis vel experimenti. "Vincent of Beauvais and Bartholomew, 
the two principal encylopedists of the 13th century, perpetuate the error without 
the correction. (See Albert, Meteor., lib. iii. Tract. 4. cap. 11 ed. Borgnet, 
1891; Bartholom., De Proprietatibus, lib. xi. cap. 5, and Vincent. Belluac. 
Speculum Naturale, lib. iv. cap. 79). In O. T. cap. 23 Bacon admits the 
existence of other translations: aliae translationes habent aliter. (Cf r. t. 
P- 47-) 

p. 40. l. 2o. secundo Physicorum] Nat. Auscult., lib. ii. cap. 1. 

p.41.l. ro. soli Deo] Cf. Aug. in Joannis Evang., tractat. 23. 

p. 41. Cap. vi. l. 8. Philosophia quid est] "Tusc. disp., i. 26. 

p. 41. Cap. vi. l. 12. Socrates] De Civ. Dei, viii. 3. 

P. 43. Cap. viii. l. 24. ignorasse] O. omits here a reference to Averroes 
criticism of Avicenna, who had attacked the explanation of the rainbow put for- 
ward by the Peripatetics, while, as Averroes says, knowing nothing of the matter 
himself. (See Averroes Comm., f. 379 b and c, Venice, 1495.) Seer. t. p. 52. 

p. 43. Cap. viii. l. 26. imponit necessitatem] Nat. Auscult., ii. 5 § 3. 

p.44. cap. ix. Distinctio finalis] The reference to ‘the MSS.’ is to D. and O. 
only. In J. this, as well as all previous notices of dés¢zzctéones in Part ii, is 
destroyed. Further on, however, p. 56, the chapter beginning Ex his sequitur is 
marked in J. as tertia distinctio ; (wrongly printed in the text as quarta). 

P. 45. 1. 26. Josephus] Antiq. Jud., i. 3 8 9. The second reference is to viii. 
2 $5. 





ADDITIONAL NOTES, VOL. 7. 165 


p. 46.1. 8, partem] Error for principium. See Averroes (Venice, 1495), 
f. 166 b. 

p. 46.1. 14. V. supplies the hiatus indicated in the note: qui philosophi 
vocabantur. 

p. 46.l. 17. primi philosophantes] Cf. Metaph., i. 1 § 11 and xiii. 4 8 4. 

p. 46.1.29. artes magicas] De Civ. Dei, xxi. 14. 

p. 46. l. 32. . speculum historiale] Part of the Speczlum quadruplex of Vincent 
of Beauvais: the other sections being, doctrinale, naturale, and morale. Vincent 
died 1256. 

p. 47. ll. 4,9, 20. filia Machi] It is regrettable that Jebb's mistake of writing 
Machus for Inachus should have been repeated in the text. 

p. 47. 1.14. Isidorus] Etymol. lib. viii. 11 8 74. Cf. note on p. 178. The 
Etymologiae (otherwise called O»Zgzzes) occupy col. 9-728 of Migne's 820d 
volume. ; 

p. 47. 1. 23. Solinus] See note on p. 143. Cf. p. 52 B. of ed. of 1554. 

p. 48. l. 11. tertiolibro] Etymol. lib. iii. 25 § 1. 

p. 48.1. 13. quintolibro] Etymol. v. 38 8 9. 

p. 48.l 21. philosophus Aegypti] De Civ. Dei, viii 23. This chapter 
contains a long quotation from Apuleius translation of the dialogue Hermetis 
Aesculapio. 

p.49. Cap. x. 1. 4. juniori] Erratum for minore. Cf. Beda, De Temporibus, 
cap. I9. This was the earlier, the shorter, and the more elementary of his two 
chronological works. The second and in every way more important work is De 
Temporum Ratione. 

pP.49.l. rs. celebrantur] De Civ. Dei, xviii. 13 (the footnote here refers not 
to the Cottonian MS. but to Jebb’s ed.). 

pP. 49.1. 25. ut Solinus scribit] p. 7 B (ed. citat). 

p. 50.1. r. filius Latonae] De Civ. Dei, xviii. 13. Cf. Isid., Etymol. iv. 4. 

p. 50. l. 3. Hieronymus] Epist. 53. Jerome is speaking here not. of Apollo, 
but of Apollonius. 

p. 5o. l. 13. Nicostrates] Sic O. and V. It should be Nicostrate. 

p. 50.1. 24. multiauctores] De Civ. Dei, xviii. 23. 

p. 50.1.33. Abdon] V. Jabdon. J. gives the right reading Labdon. Cf. 
De Civ. Dei, xviii. 19. 


poasrl a | Chales] De Civ. Wei, xviii. 24- 

p. 5r. Cap. xi. 24. Tullium] Tusc. Disp. i. 16. 

p. 52.1. 3. Tarquinius] Bede, de temp. ratione, vol. i. col. 537 (Migne). 
p. 52. l. ro, Syro] sic V. O. has Ciro. Syrio is apparently meant. 

p. 52. l. 13. Isidorus] Etymol. i. 42. 

p. 53.1. 7. secundum Isidorum] Etymol. viii. 6. 

p. 53. l. 21. sub Sogdiano] De Temp. rat. col. 539-40 ( Migne). 

p. 53.1. 32. contra Rufinum] Jerome vol. ii. col. 486-7 (Migne). 

P. 54. l. 6. scribit Tullius] De finibus v. 29. 

P. 54. Cap. xiii. l, 6. auditor Platonis] Bede vol. i. col. 539-40 (Migne). 
P. 54. 35 l. 1o. libro Censorini] De die natali cap. 14. 


p. 55.1. 4. Plinius narrat]  Nat.. Hist. viii. 16. Cf. Comp. Studii 
(Brewer) p. 473. 


166 ADDITIONAL NOTES, VOL. J. 


p. 55. 1. 26. Michael Scoti] For an account of Scotus’ life and work, see 
Jourdain pp. 124-134. Bacon’s expression, apparuit deferens partes aliquas etc., 
is curious. In Compend. Studii (Brewer p. 472), Bacon says that though 
Michael claimed these translations as his own, they were really made by a Jew 
named Andrew. In any case some of them, perhaps all, were very bad. Albertus 
Magnus confirms Bacon’s unfavourable judgment. In his Comment. on Arist. 
Meteor. he says, (lib. iii. tract iv. cap. 26) Michael Scotus . . . in rei veritate 
nescivit naturas, nec bene intellexit libros Aristotelis. Cf. vol. ii. p. 85 (zo0/e). 
Whether Scotus deserved the place allotted to him by Dante is another question. 

p. 56. l. 8. assephae] Kitab alchéfa, according to Jourdain’s transliteration 
(p. 388). 

p. 56. cap. xiv. It will be seen that in the revised text the last chapter of Part 
li. (cap. xviii) is here inserted. (p. 67, r. t.). Further, the present chapter 
is divided into two; the division taking place (p. 58 1. 11) Et similiter etc. 
The present chapter, therefore, becomes cap. xv. and cap. xvi. ;. cap. xv. becomes 
cap. xvii. ; cap. xvi. cap. xviii. ; cap. xvii., which ends part ii,, becomes cap. xix. 

p. 57. l. ro. Boetius] De disciplina scholarium cap. v. 

p. 57. l. 22. nam ut in Moralibus] Much of this paragraph is repeated in 
the first division of Part vii. Cf. vol. ii. pp. 228-30. In the Metaphysics of 
Avicenna, especially in the ninth and tenth books, much is said of future rewards 
and punishments, and of other doctrines here mentioned. The final chapter of lib. 
x. 1s headed De eligendo successore et de summo sacerdote et de artibus et moribus. 
Of such a man, when endowed with intellectual and moral virtue, he says, fortasse 
fiet deus humanus quem licet adorare post Deum, quia ipse rex terreni mundi est 
et est vicarius Dei in illo, (See however note 2 on p. 228, and note 2 on p. 230 of 
vol. ii.) This version of Avicenna’s Metaphysics, Venice 1498, is described in the 
colophon as ofézme castigata by two theologians ; who were perhaps inclined to 
strain his language into accordance with Christian doctrine. 

p. 58. 1. 13. In testamento Patriarcharum] Matthew Paris (ad. ann. 1252) 
mentions the discovery of this work at Athens by John of Basingstoke, and its 
translation from the Greek by Grosseteste. (£7 should be supplied in the text after 
Patriarcharum.) See Migne Patrol. Graeca, vol. xi. col. 1026-1159. 

p. 58.1. 26. multum fundatur] De Civ. Dei, xvii. 38. Cf. xv. 23. The 
reference is wrongly given both in O. and V. 

p. 59. l. r. recitat verba Esaiae] Avicenn. Metaph. x. 2. 

p. 60. 1. 5. imputato] erratum for impurato. 

p. 60. l. 13. metrice] See 8th book of Sibylline poems (ed. Aloisius Rzach 
Prague, 1891). As St. Augustine explains (De Civ. Dei, xviii. 23), the initial 
letters of the Greek lines, when fully written, form the words 'Iycoüs Xpeirrds 
O«co0 vids acw17)p, condensed, by again taking the initial letters, into the word /x6vs ; 
in quo nomine mystice intelligitur Christus, eo quod in hujus mortalitatis abysso 
velut in aquarum profunditate vivus, hoc est sine peccato, esse potuerit, St. 
Augustine gives an avowedly faulty rendering of the Greek verses into Latin. 
And, moreover, the version is here quoted by Bacon in a mutilated form destroy- 
ing the acrostich. 

p. 62. cap. xvii.] In the revised text this chapter is cap. xix., and closes 
Parti) (pi 76s rents) 








ADDITIONAL NOTES, VOL. I. 167 


p. 62. Cap. xvii. l. 3. eis quae sunt ad finem] Nat. Auscult. ii. 8. 

p. 64. cap. xviii.] This in the revised text is cap. xiv. 

p. 65. 1.4. primo antiquitatum] Antiq. Jud. i. 3 $9. 

p. 65. 1.15. perfecit omnino] Antiq. Jud. viii. 2 § 5. 

p. 66. note 1]. The expression ‘all the MSS.’ is true only of O., and of those 
primarily or secondarily derived from it. (D. and the copy of D. in the Gale 
MS. of Trin. Coll. Camb.) V. omits all headings. J. divides this section into 
three distinctions. The first has five chapters: the second, beginning on p. 81. 
l. 27, has six; the third (p. 92. l 5) has four. (Cf. r. t. pp. 80, ror, 115.) 
With the whole of this section should be compared pp. 331-359 of O. Min. ; cap. 
Ix.-lxiii. of O. T. ; and Compendium Studii, cap. vi.-xii. ; all in Brewer's ed. of 
Opera Inedita. 

p. 67. 1. 4. Si ad verbum] Jerome Ep. lvii. (ad Pammachium). The 
quotation ends (l. 9) with vix loquentem. 

p.67.1.23. libro vegetabilium] I. 17. ed. Meyer (Lips. 1841). The treatise 
wept $vrày (quoted vol. i. p. 133 and vol. ii. p. 234) is a Renascence translation 
into Greek of the Latin version made by Alfredus from the Arabic. Nicolaus 
Damascenus was the author : Isaac ben Honain the Arabic translator. 

p.69. l. 17. Spuria vitulamina] De Doct. Christ. ii. 12. 

p.69.1.22. Nam quod] Jerome, Comment. in Isaiam, cap. 19. 

p. 69. 1. 23. saginali] Err. of O. for originali. 

p. 69. 1. 34. adveniens formidat initium] This reading of O. should be 
changed to advenientem formidat inimicum (V. and J.). Cf. p. 83 ofr. t. 

p. 70. l. 3. Quarta causa] cap. ii. (of first Distinct.) in J., cap. ii. V. 

p. 73. l. 9. Quinta ratio] cap. iii. J. and V. 

p.73.1.25. prologo Danielis] Jerome's prologue to his Comment. on Daniel 
does not contain any allusion to Chaldaean. But cf. Comment. on Dan. iv. 3. 

p- 74. 1. 4. caelis] After caelissupply the words (omitted in O. but supplied in 
V. and J.) dicit Hebraeus, Samaim, Chaldaeus Samaa. 

p. 74.l. 25. non solum in primo] Primo wrongly printed for principio. 

p. 74. 1.14. et seq.] The following points need notice. In V. and J. the 
Hebrew letters are in the upper line, the Roman letters in the lowest line. 
Two forms of ze are given, spoken of as wverte and close. Two forms of zux 
and of /zadz?, called respectively torte and drezfe. Two forms of fe. Further, 
zadzb precedes fe. (See p. go, r. t.) 

p.75.1.22. dabo] Here follows a passage written in Hebrew, and again in 
Chaldaean. But in J. it was so inaccurately transcribed that it was omitted from 
the printed text. In the revised text an exact copy of V. has been given, as will 
be seen in the facsimiles from ff. 15, 16 of V. contained in this volume. Dr. S. A. 
Hirsch, in his important article in the /ewzs£ Quarterly Review for October 1899, 
** Early English Hebraists: Roger Bacon and his predecessors," has referred at 
length to this passage, and to that given in p. 83 (p. 103 of r. t.). I am 
indebted to his kindness for the following note: *'The vocalization in the 
Hebrew quotations is altogether faulty. It appears that the writer inserted the 
points, not from a written copy, but in accordance with the sounds the trans- 
literation attributed to them. Hence - for 7, the transliteration of either being a ; 
- for 7, transliteration : e ; & for t, transliteration : s," etc. 


168 ADDITIONAL NOTES, VOL: i. 


p. 76. 1. 20. obviaret] This should be obviavit, to be followed in the -next 
line by dixit (distaret is inserted by mistake). 

p. 77-1. 16. Sexta ratio] This is the beginning of Cap. iv. in J. and V. It 
should be compared with Op. Minus pp. 334-349. 

p. 77-1. 30. contra Faustum] xi. cap. 2. The quotation is freely condensed 
from the original. 

p. 78. l. 11. ad Frecellam] Jerome Ep. 106 (Migne). 

p. 78. l. 15. ad Damascenum] Sic O. ; but Damasum (V. J.) is meant. 

p. 78. l. o. fecerunt statuta] In Chartularium Universitatis Parisiensis (Denifle 
et Chatelain 1889), there is a record of a chapter of Dominicans held in Paris in 
1236, which made the following order: Volumus et mandamus ut secundum 
correctionem quam faciunt fratres quibus hoc injungitur in provincia Franciae aliae 
bibliae ordinis corrigantur et punctentur. Another Dominican chapter held in 
1256 ordered as follows : Item correctionem bibliothecae (err. for bibliae) Senon- 
ensem non approbamus ; nec volumus quod illi correctioni fratres aliquatenus 
innitantur. There was another Correctio Parisiensis Cardinalis Hugonis : and 
yet another of the Dominicans. 

p. 79.1. 6. ad Paulinum] Ep. 53, which contains brief remarks on each book 
ofthe Bible. The prologue to Jerome’s commentary on Ecclesiastes is addressed to 
Paula and Eustochium ; that to the commentary on Jeremiah to Eusebius. 

p. 79.1. 23. quod generaliter] Isidorus de ecclesiasticis officiis i. 12 § 8. 

p. 79.1. 36. negationem] The lacuna here indicated is filled up in revised text 
(p. 98). 

p. 80. ]. rr. viginti] Jerome's version and comment is : et vendiderunt Joseph 
Ismaelitis viginti aureis. Pro azrezs in Hebraeo argentecs habet. Neque enim 
viliori metallo Dominus venumdari debuit quam Joseph. 

p. 8o. l. 12. In Psalterio] Jerome Breviar. ad Psalmos. vii. 949 (Migne). 

p. 80. 1. 34. hares] Jerome iv. 237 (Migne) cf. iv. 287. 

p. 91.1. 3. Ananeel] Jerome iv. 886. 

p. 81. 1.5. in Hebraeo] In revised text here follows a paragraph, omitted by 
O., as to errors connected with mode of writing diphthongs. Note the expression, 
moderni non scribunt per diphthongum (p. roo, r. t.). 

p. 81.1. 16. horam] J. has horam, instead of horan. The erroris repeated in 
the next line, not in J., but in the printed text. 

p. 81. 1. 28. Septima ratio] Here begins in J. the second dés¢znctzo. 

p. 82.1. g-13. This quotation from Jerome is wrongly transcribed, as the 
revised text willshow. See Jerome iii. 988-9 (Migne). 

p.83.1. 3. Ethoc] This, with the accompanying Hebrew passage, should be 
placed 18 lines lower down. See revised text (p. 103). f 

p. 85.1.6. znzmicum] This should be ge//em. Jerome Ep. Ixxvii. (Mansio 
34). 

p. 86.l 19. probarentur] Praeberentur is the right reading. 

p. 86.1. 31. ; Hebraea enim est] Hebr. Quaest. in Gen. xvii. 15. Saepius 
wrongly printed for Servius. 

p. 87.1.4. Hugo] Read Hugutio. 

p. 87. 1. 13. Assueti] Distinct. ii. cap. 3 in J. 

p. 87. 1. 32. coelum] In the printed text the conventional spelling coelum 





ADDITIONAL NOTES, VOL. 4. 169 


was adopted. Bacon of course wrote ce/wm3; cf. p. 81 (note) moderni non 
scribunt per diphthongum. But he believed ae to be the right diphthong. 

p. 88.1.8. alius modus] Cap. 4 of Distinct. ii. in J. 

p. 88. 1. 37. Rabanus] No commentary on the Acts by Rabanus is contained 
in Migne's collection, or in the Cologne edition of 1627. He is known, however, 
to have written one. 

89. 1. r. Beda] Super Act. Apost. ad cap. xviii. 

89. 1.17. Tertius] Cap. 5 of Dist. ii. in J. 

89.1. 35. Servius] Comm. Aeneid. xii. 764. 

9o.l. 18. sicut malum] Beda, Cant. canticorum cap. ii. 3. 

90.1.20. amygdalum] Eccl. xii. 5. 

91. 1. 8, 9. Juvenalis] Sat. vii, 136 ; vi. 155. 

One lyrs. Horati] Serm.n- 5,1. 155. 

gt. 1. 33. Statius] The verse is ofa later unknown author : perhaps Valgius. 
91.1. 55. Macer] De virtutibus herbarum lib. 1 (De ruta) The next 
line continues Matricis subjecta tepens fugat. 

p. 92. 1.5. cum jam manifestavi] Here J. has: Distinctio tertia ; habens 
quatuor capitula. Cf. O. T. cap. 26. 

p. 92. l. 24. Hieronymus] Ep. 26 ad Marcellam. 

p. 92.1. 28. ad Damasum] Ep. 20. ‘ Osz ergo sa/vzfica interpretatur 5; aa 
interjectio deprecantis est. 

p.93.l. 2. veracem et intellectum] Err. for veracem et devotum. 

p. 93.l. 4. mirum] Err. for Syrum. 

p-93.l. 7. interpretationibus] Jerome, liber de nominibus Hebraeis (de 
Matthaeo). 

p. 93. l. ro. de moribus] Err. for demonibus. 

p. 94. 1. 21. episemon] The symbol used in Greek numeration for 6, and 
which is a debased form of digamma, ought to follow here, as Prof. Bywater 
has suggested. Perhaps the first letter of scopita was inserted by mistake for 
that symbol, leaving copita to represent koppa, the symbol for go. "The explana- 
tion of caractira given on p. 117 of r. t. was suggested by Mr. Herbert. On 
l. 26 V. leaves a blank space for the three symbols: J. omits the first, writes the 
second imperfectly, like the medieval form of 5 ; but gives sanpi with fair correct- 


EUROS 


ness. 

p. 95. l. 17. senibus] Err. for sensibus, 

p. 95. 1. 18. Graeci] Err. for Hebraei. 

P. 95.1. 34. admirari] The words qualiter fuit haec consideratio excogitata 
should follow here. 

p.95.l 37. munera] Err. for minora. 

p. 96. l 9. Quinto] Err. for secundo. Here the znd chapter of the third 
Distinction begins. It had, as we see, from note to p. 92. l. 5, four chapters. 

p. 96. l. 16. sufficiunt] With this word J. and V. come to a stop. They 
proceed with a new paragraph beginning Sunt autem alii modi quamplures ab his 
tribus nunc factis in quibus singulis erratur vocabulis quae non cadunt sub numero 
de facili. Et propter damnum scientiale vilissima est haec ignorantia, cum sit 
eorum quae pueri debent scire. Nam grammaticalia sunt, atque aggravatur vilitas 
quod nos utimur eis quae nescimus ; nam loquimur quae ignoramus et scribimus, 


170 ADDITIONAL NOTES, VOL. 7. 


nec intelligimus quid faciamus. Cum enim Latini scribunt hoc nomen XPC 
aestimant cum asinina stultitia quod literas scribunt Latinas, cum tamen sint 
Graecae et nulla Latina. Similiter in hoc nomine IHC ; nam Graecae sunt 
omnes nisi quod prima est communis Graeco et Latino, sed Latini a principio non 
scripserunt illam primam nisi quia Graeca fuit sicut caeterae. There follows a 
condensed repetition of the remarks on numerical symbols on p. 94; and the 
passage ends, Similiter legimus et psallimus per totam Ecclesiam quotidie quae 
non intelligimus praesentialiter, ut allelu et ia, et Osanna Sabaoth, et sic de multis 
quae sunt verba devotissima, in quibus devotionem eis debitam non possumus 
habere postquam non intelligimus quae dicimus. 

Then follows the paragraph which in the revised text I have placed as the con- 
clusion of Part iii. 

I have shown in the Preface to this volume, and in r. t. (pp. 120—125) that 
the words raro sufficiunt are continued in a passage supplied by J. only, and in 
that MS. put out of its proper place, which completes Part iii, by speaking, as 
promised on p. 92, of the welfare of Christendom, of the conversion of the heathen, 
and the repression of obstinate enemies of the faith. 

p.97. Pars Quarta] The title is that of O., and agrees with that of P. In P. 
is added, habens distinctiones. In primo datur intentio istius partis. The open- 
ing sentences of the chapter, as stated in Preface to Supplement, are given in J. 
but not in V. 

p. 121. Fig. 6] Given in P. and O., but not in J. or V. 

p. 121. note (1)] add: the words in the following sentence, Et maxime— 
signentur circuli in, are omitted in V. The last sentence of the paragraph, sed 
tamen—geometrae, omitted in O, 

p. 121. l. 37. et magis—explicabitur (p. 122, 1. 8) V. and P. as in text; J. and 
O. have, Et propter hoc multum deficit visus a veritate visibilis quando videt per 
reflexionem et longe magis quam per fractionem. 

p. 129. l. 6. Libro de proprietatibus] Bartholomaeus, viii. 28. 

p- 137. Fig. 13] omitted in J.; given in V. P. and O. 

p. 139. l. 21. capitulum vi.] In Royal; F. vii (spoken of here as P.) there is an 
interesting quotation from Albertus Magnus at the foot of the pages f£. rob and 
f. r1, in a handwriting very different from the rest of the manuscript, but evidently 
of the 14th century. 

Considerandum hic secundum quod docet Albertus super 2. Meteororum 
tractatu 3° capitulo 5 quod causa quare mare currit ab aquilone in meridiem est 
coarctatio littorum ejus, et contractio plus quam sustineat aqua quae est in eis, et 
ideo partes se impellunt a loco altiori ad locum magis declivem sicut ab aquilone 
in meridiem, Et ideo communiter loquendo cursus est ex parte septentrionis in 
meridiem ; quia pars septentrionalis altior est parte meridiei. Et hoc est quod 
tangit Seneca libro 5 naturalium quaestionum, capitulo 4 : ut stet, inquit, aqua aut 
fluat, loci positio efficit. In devexo fluit: in plano continetur et stagnat. Sed in 
solo motu fluxus et refluxus oportet reddere aliam causam, ut patebit, Quod ergo 
mare fluit ab aquilone in meridiem causa est quia altius est in aquilone quam in 
meridie. Causa autem altitudinis est quia frigus aquilonis generet plus de aqua 
in aquilone quam possit capere litorum distantia secundum latitudinem, et in 
meridie plus consumitur de aqua a calore, quod non implet litorum latitudinem et 











ADDITIONAL NOTES, VOL. 1. 17 


profunditatem ; et ideo ab aquilone pars aquae impellit aliam partem aquae versus 
meridiem ad locum devexum sibi infra litora praeparatum, et sic per accidens 
movetur extra locum suum in quo generatur, quia cum sit humida fluit ad retinens 
eam siccum. Non retinet autem eam devexum, fluit ergo per totum devexum in 
meridiem, et non redundat quia consumitur ibi in multa parte calore solis. Causa 
autem continuitatis fluxus hujusmodi est quod continue regeneratur in aquilone, 
et continue consumitur in meridie. 

Si quis autem objiciat quod distantia utriusque poli equalis est ab equinoctiali 
circulo, et cum distantia ab equinoctiali circa quem movetur sol equaliter 
utrimque declinando ab eo sit equalis frigoris, tantum frigus erit in polo meri- 
dionali quantum est in polo aquilonari, erit ergo equalis causa generationis 
aquarum in meridie et in aquilone ; responsio patet quia haec responsio [objectio ?] 
procedit ex ignorantia principiorum astronomiae. Cum enim sol movetur secun- 
dum astronomos in circulo eccentrico cujus centrum non est idem cum centro 
terrae, oportet quod si diameter circuli solis transit per utrumque centrum, scilicet 
suum et terrae, quod major pars diametri sit ad unam partem et minor pars ad 
aliam respectu centri terrae. Est autem compertum ratione geometrica quod 
major longitudo diametri est circa 18 gradum Geminorum in hoc tempore nostro. 
Minor ergo longitudo respectu centri terrae est in 18 gradu Sagittarii, quod signum 
opponitur Geminis. Ergo vicinior est sol terrae meridionali quando movetur in 
meridie quam sit aquilonari quando movetur in aquilone ; ergo plus comburet 
aquas et terras in parte meridionali quam faciat in aquilone. 

p. 143. Cap. vii.] O. has here, Distinctio 5tà. From this point onwards, 
there are no numbers or titles of chapters in any of the MSS. though spaces 
indicating fresh chapters are left. The titles in the text are taken from Combach's 
ed. of the first division of Part iv., and perhaps were found in the ‘‘very old 
Oxford MSS." which he says that he consulted, but which have not been identified 
with any MS. now known to exist. In the case of chapters xii., xiv., and xvi. no 
indication of a chapter is given either in J. V. P. or O. 

p. 144. note (r) J. in this note refers to Jebb’s ed. The passage is contained 
in the MS. here called J. as well as in O. In the third line, quod actus a forma 
(O.)is wrong. It should be, quia actus, id est forma (J.). In the last sentence 
but one, J. has, after universalis, sed singularis erit, et una numero erit in omnibus, 
praecipue cum hoc dicat Averroes in undecimo Metaphysicae. Et sic per hujus- 
modi sophismata et auctoritates male translatas et pejus intellectas persuadere 
nituntur. 

p. 148. L 15. Sicut vero] Here all the MSS. except O. indicate that Cap. ix. 
should begin. O. om. sicut—opponit. 

p. 148. l. 21. primolibro] Nat. Auscult. i. Cap. 2. 

p. 156. l. 57. xxviii. should be xviii., cf. p. 154, 1. 3. The reference to xxxii. 
is to 3rd corollary, as given in older editions of Euclid, Barrow’s for instance. 

p. 158. (Addition to footnote.) Jordanus’ treatise De £rzazgu/zs, printed by 
Maximilian Curtze for the Copernicus Society of Thorn in 1887, has four books ; 
the last of which only has as many as 28 propositions. In none of these will be 
found the statement referred to in the text. It will be found, however, in an 
appendix to this fourth book entitled De s¢mzlbus arcubus, which contains 
several propositions as to chords in concentric circles. [Mitteilungen des Coper- 


172 ADDITIONAL NOTES, VOL. 1. 


nicus Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn 1887 (vi. Heft).] Bacon's 
reference to this treatise on p. 172 indicates that in the MS. used by him the 
propositions were not numbered in the same way as in the MS. used by Curtze. 

P. 159. (Addition to footnote.) Cf. Averroes’ Comm. f. 243 b, of Venice ed. 
1495. 

p. 160.l s. The Greek words here, and on p. 155, are in Roman letters in 
J., P., V., and O. All of them, moreover, write tetracedron, octocedron, duode- 
cedron, icocedron. It has been suggested by Mr. H. B. Walters that the words 
were originally written in Greek letters, with the rough breathing above the e of 
€8pov ; the scribe transliterating the aspirate into c. 

p. 165. 1l. 6. ergo alibi] On the margin of V. (f. 32, b) are the words in a 
contemporary hand. In his duabus verita[tibus] [adjic]iunt quae in tertia scrip- 
tura p[onuntur] This I believe to be the earliest mention of the Opus Tertium. 
Cf ©) Ds; Caps sci: 

p. 169. De motu Librae] The reasoning in this chapter is very interesting 
from the point of view of the history of Physics. Fig. 20 in all the MSS. I have 
seen, and also in Combach's edition, is wrongly drawn, making the horizontal 
parallels equidistant. 

p. 175. 1. 1. Postquam] Though the second of the two subjects indicated on 
p. 98, l. 9, begins here, there is no title or rubric in any of the MSS.; merely the 
ordinary indication of a new chapter. The heading here given is my own. 

p. 178.1. 20. Omerium] SoinJ. V. and P. The letter was to Memorius. 

p. 179. l. 4. Non pauca] De Doct. Christ. ii. cap. 16 $26. 

p. 179. l. 1o. The quotation from Cassiodorus on Music is a cento of two 
passages. See Migne vol. 70, col. 1209 and 1212. For the passages on Astronomy, 
see col. 1216 and 1218. 

p. 180. l. 3. Augustinus] De Doct. Christ. lib. ii. cap. 29. 

p. 184. 1. 7. Prologo secundi Paralipomenon] This appears to be not Jerome’s 
work, but that of a contemporary of Rabanus Maurus. See Jerome, Migne's ed., 
vol. iii. col. 1327-30, and vol. ix. col. 39. 

p. 184. l. 23. Eusebius etiam Caesariensis] See Preface to Jerome: Liber de 
situ et nominibus locorum Hebraicorum.  Chorographiam here is the right 
reading, though given by none of the MSS. 

p. 184. l. 50. Origenes quidem] Origen, vol. ii. (ed. Migne) col. 938. 

p. 19o. On line 29,the following passage has been omitted from the text 
after Aprili: non fiet seminatio in Octobri illius anni sed expectabitur usque 
ad Octobrem anni octavi, qui annus incipiet ab Aprili ; et tunc in principio anni 
noni ab Aprili (et seq.). The quotation from Jerome's epistola de solemnitatibus 
that follows is omitted by J. and V. but is given in P. 

p. 191. l 12. Josephus] Antiq. Jud. lib. i. cap. 3 § 3. 

p. 194. l. 12. Josephus] Same reference as above. Cf. Bede De Temporum 
Ratione cap. xi. 

p. 194. l. 25. magister in historiis] For this error of Peter Comestor, see 
Historia Scolast. (col. 1084 ed. Migne vol. 198). 

p. 196. l. 32. opusalgoristicum] See footnote on p. lvii. of Introduction. 

p. 199. l. 6. magister in historiis] Pet. Com. col. 1085-6, ed. Migne. 

p. 199. l. 12 Noe] Bede de Temporum Ratione cap. xi. col. 343 (Migne). 











ADDITIONAL NOTES, VOL. J. 173 


p. 199. 1. 28. ex glossa Strabi] Walafridus Strabus, a monk of Fulda, pupil 
of Rabanus Maurus, said by some to be of English, more probably of German, 
nationality, original author of the Commentary known as Glossa Ordinaria, much 
augmented by the labours of succeeding commentators. For his note on this 
passage see vol. i. col. 110 (Migne). 

p. 200. l. 26. magister dicit] Pet. Com. col. 1163. 

p. 200.l. 344. Bede De Temporum Ratione cap. xi. (col. 342, ed. Migne): 
some words are omitted by Bacon in this quotation. 

p. 201.1. 37. after facere cibaria, J. V. O. have as follows (om. in P.) : in die 
Jovis pro die Veneris et die Sabbati, quod esset grave et tediosum et maxime 
in calida regione et in calido tempore sicut est terra Hebraeorum. Iterum si 
aliquis esset mortuus in die Jovis, non sepeliretur usque ad diem Dominicam, 
quod non esset tolerabile in terra illa. Si vero die Veneris inciperet annus, 
tunc decima dies esset dies Dominica, et tunc eadem inconvenientia nunc dicta 
sequeretur, quia non est vis sive decima dies praecedat Sabbatum sive sequatur. 
Quapropter oportet sciri bene tabulam et caetera ei annexa si quis vult habere 
legis intellectum. 

p. 202. l. 3. propter rerum magnitudinem] Cf. the corresponding passage in 
O. T. cap. lvii. 

p. 206.1. 7. si revolvamus] Petr. Comest. col. 1616 (Migne) The latter 
part of the quotation somewhat modified. 

p. 208. l. 17. Quatenus] J. and V. omit this passage, and all that follows 
(including the table) as far as p. 210. l. 16. It is given by P. O. T. and L. 
Note the fact mentioned on p. 209, that the tables were constructed for the 
meridian of Novara; probably by Campano. Cf. vol. ii. p. 365 (note). 

p. 211. ll. 9 and r4. Cf. Pet. Comest. col. 1171-2 (ed. Migne) ; where how- 
ever nothing is said against the sphericity of these ornaments. The word printed 
pomeas in the text, and pumeas in O., should be Zz;zeus as in J. and P. It is 
the plural of the old French word 7o; or pumel, See quotations given in Fr. 
Godefroy’s Dictionnaire de l'Ancienne Langue Francaise. 

p.212.1. 15. Allthe MSS. (J. V. P. O.) have regerzri after vitzorum. This 
seems to require Zozes? or some such word. 

p. 212. l. 28. Quare] is an emendation of quod, which is the reading of the 
MSS. 

p. 213.1. 8. Finem] emendation of finis, which is the reading of the MSS. 

p. 214. l ro. tripliciter] ze. (1) by incident rays; (2) by reflected rays ; 
(3) by the action of the cloud as a lens, resulting in convergence of rays to a 
focus. 

p. 214.1. 28. J. P. O. have medium interstitium aeris. V. om. medium. 

p.215. l. ro. nullos] It is difficult to see what is meant by nullos here as 
opposed to rectos. Bacon refers apparently to the absence of any angle (privatio 
anguli) between the incident and the reflected ray. 

p. 221. ll. 29, 30. ccc currus] Pet. Comest. (col. 1157, Migne) says tulitque 
trecentos currus proprios et trecentos ab Aegyptiis. 

p. 222. l. 4. de antiqua translatione] Pet. Comest. (Migne, col. 1190) says, 
Alia translatio habet viginti tria millia. 

p- 223. 1.7. libro de Trinitate] Richard of Saint Victor, of Scotch or Irish 


174 ADDITIONAL NOTES, VOL. I. 


nationality, was prior of the abbey of Saint Victor 1162-1173. His treatise is in 
Migne's collection. In lib. iii. cap. r4 he shows that there must be two persons 
for perfect happiness: three for perfect love, Mere duplication of the single 
person is not enough. Summus ille benignitatis gradus in divinitate locum non 
haberet siin illa personarum pluralitate tertia persona deesset; et certe in sola 
geminatione personae non esset cui posset quivis duorum praecipuas jucunditatis 
suae delicias communicare. The discussion of the three proportions spoken of in 
the text will be found lib. v. cap. 14. 

p.224.l 21. Averroes consentit] See f. 225b of ed. of 1495 (Venice). He 
represents the degree as 6o miles. 

p.231.1. 29. et hoc instrumentum] With these words the MS. J. stops 
short; continuing with Musicalia, on last line of p. 236. 

p. 234. 1. 8. tota superficies solis] This calculation of the circumference and 
of the surface of the sun is in hopeless disaccordance with the data given. 
Assuming the sun's diameter to be 35941, this sum has been multiplied by three 
with addition not septimae partis, but Zertzae partis, to get 119803 as the circum- 
ference. [The MSS. V. P. O. T. all have tertiae, an error which is not 
committed in the other analogous calculations.] Next, the multiplication of the 
figures representing diameter and circumference yields no such result as is given 
in the text, but one seventy times less. The calculations on pp. 226, 227 will 
be found to be accurate, assuming the data from which Bacon starts. 

p. 240. 1. 13. in libris magicis] Here J. has a remarkable variant: in libro 
magico cujus titulus insanus est, scilicet, Theoria artis magicae, quam plures 
mutaverunt in librum de Radiis, quia auctor illius libri multa praeclara praemittit 
de radiorum multiplicatione quae physica sunt, ut magis alliciat animos legentium 
ad venenum falsitatis quod principaliter intendit. A//¢czat refers to bro magico. 
The book had assumed the title of an innocent work of Bacon on a scientific 
subject (JAu/tzh/zcatio specterum, otherwise Zractatus de Radiis) in order to con- 
ceal its pernicious tendency. Cf. vol. ii. pp. 407-8 (note) and O. T. p. 227. 

p- 241. 1.7. damnant] With this word the MS. J. terminates. 

p. 269. note 2. l. 3. For Cottonian MS. Jul. should be read Cottonian MS. Tib. 
It should be added that this discussion of the Calendar is not contained in the 
portion of Tib. C. v. which contains Part IV. of Opus Majus, but in the MS. of 
Opus Tertium bound up in the same volume. Cf. Cott. Tib. C. v. ff. 4ob-43b. 
The Lambeth MS. of part IV. also omits the section on the Calendar. It is 
contained however in V. and in P. 

p. 274. 1. 21-25. Et quoniam— Aprilis] This passage is omitted in V. and 
P. The authority for it therefore is Op. Tert. as indicated in the above note. 

p. 276.1. 1, 2. quia—horae] Omitted in V. and P. 

p. 278.1. 28. dies 6940] Both V. and P. have here the same error, 69340. 
There is a similar agreement in error on l. 36; XL. for quatuor. It may be said 
generally that in this section on the Calendar, V. and P. are in very close 
agreement. 

p. 281.1. 22-30. Et sicut—veritatem] Omitted in V. and P. It will be 
found in Tib. f. 42, b. 

p. 284. 1. 16. lapide selenite] Bede, De.Temp. Rat. col. 482. 

p. 288.1. 10. caeli] O. has caelestis, et coni isti sunt diversi in. natura et 








ADDITIONAL NOTES, VOL. J. 175 


pyramides similiter, quia diversas habent bases propter diversitates horizontium, 
ut superius visum est. 

p.291.1 9. Indiam] V. adds, Et ideo illud principium Indiae non potest 
multum distare a fine Hispaniae sub terra. Propter quod sequitur quod tam 
parvum (et seq.). 

p. 291. 1. 24. octavo Naturalium] Plin. viii. 16. 

p. 294. 1. 16. duo genera Aethiopum] Cf. Ptol Cosmog. i. 8. In Ptolemy's 
fourth map of Africa, Aethiopia sub Aegypto is distinguished from Aethiopia 
Interior. Fig. 23 omitted in V. 

p. 305. 1. 37. ex Plinio] ii. 73 and v. 9. Lucan Pharsal. ii. 587 umbras 
nusquam flectente Syene. 

p. 312. l. 31. Troglodytae gens.] Etymolog. ix. 2 § 129. 

p.314. l. 14. ut dicit Plinius] Plin., v. 6, has clxx., which is the reading of V. 

p. 314.1. 253. Cadmus] Etymolog. xv. 1 § 35. 

p. 315-1. 5. libro Locorum] Lib. de situ et nominibus. Jerom. iii. col. 916 
(Migne). 
316. 
317- 
318. 
319. 
319. 
320. 


325. 


l. 3. utdicit Sallustius] Bell. Jugurth. xxi. 

l. 20. Sallustio referente] Bell. Jugurth. Ixxx. 

l. 33. Cyrenaicae regionis] Plin. v. 5 and 8. 

l. s. affirmat Orosius] Lib. i. 2. 

l. 16. Nilum oriri] Plin. v. 9. 

l. 20. loca convenientiora] Sen. Natur. Quaest. iv. 2. 

l. 9. Arabiae] Plin. vi. 28. 

329.l. r. Aroer] Jerom. Lib. de situ, vol. iii. col. 864 and 868 (Migne). 

330.1. 34. Sabaregio] Plin. vi. 28. 

332. 1. 7. Hebraicis quaestionibus] Jerom. vol. iii. col. 955 (Migne). 

334. l 1. secundum Plinium] Plin. vi. 27. 

335.l. 16. Gaza] Lib. de situ, col. 899 (Migne). 

336.1. 6. Gerara] Lib. de situ, col. 898. 

1. 36. Ziph] Lib. de situ, col. 887 and 928. 

l. 16. Orosius] Lib. i. 5. 
l.29. Zoara] Lib. Hebr. Quaest. in Gen. col. 959 (Migne). 

340. l. 28. Bethsan] Lib. de situ, col. 885. 

341. . 7. dequo] In O. the words, habetur Judith primo, are supplied in 

the margin. V. P. T. L. C. omit. After occisus, l. 8, a blank space is left in 

some MSS., but there is no hiatus. 

342.1. 23. in glossa magna] See Strabus vol. ii. col. 204 (Migne). 

343. l. 22. civitas Philadelphia] Lib. de situ, col. 917. 

343. 1. 31. Antilibanus] Lib. de situ, col. 868. 

344. 1.18. Epiphania] Lib. de situ, col. 870. 

345. l. r5. Plinius dicit] Plin. v. r9, 20. 

345.1. 27. Damascus est] Lib. de situ, col. 89o. 

347. l. 16. Bosra] Lib. de situ, col. 880. 
E 
l. 
l. 
It 


336. 
337- 
337- 


PPUVPVUP PUP SPP PP PY 


348. I. glossa super Matthaeum] Strab. vol. ii. col, 86 (Migne). 
348. l. r1. non ad aliam] Ib. col. 202. 

349. 1. 19. octavo libro] Comm. in Isaiam lib, viii. cap. 27 § 2. 

cii e 7. Orosius] Lib. i. cap. 2. 


oo Cres eg 


176 ADDITIONAL NOTES, VOL: I. 


P. 353-1. 7. epistola Hieronymi] Ep. 53 (ad Paulinum). 

p.353. l. 12. ad Palladium] This is probably apocryphal. See Migne vol. 
xvii. col. 1131-1146. The passage in the text to the end of the paragraph is 
accurately quoted from Ambrose. — V. prolongs the quotation for several lines. 

p. 362.1. 25. secundo libro] Jerom. Ep. cvii. (ad Laetam) It may be 
noted, as illustrating the floating orthography of MSS., that V. spells Ararat in 
four ways in three consecutive sentences. 

p. 374. l. 12. sensum dictionum] V. adds, et omnes istae regiones Tartarorum 
et aquilonares ab Alamannia usque in oriens dicuntur Scythia apud antiquos, a quo 
Scythae. 

p. 376.l. 20. scripturam] Here in P. (f. 62 d.) is written in a later hand- 
writing, Hic sequi debet tractatus qui incipit, Post locorum descriptionem. This 
treatise is contained in P. (f. 68 a) after interpolation of a treatise of seven folios on 
vision and mirrors. The text however in P. is extremely corrupt, and in what 
follows dependence has to be placed mainly on O. The treatise is given in no 
other MS. of the fourth part of Opus Majus that has come to my knowledge. 

p.38o.1l. 4. libro Vegetabilium] See add. note on p. 67. 1. 23. 

p.395. l. xx. nam ubi intentio] Cf. Opus Tertium cap. 26. Hic aer sic 
figuratus voce et habens fortem speciem animae rationalis potest alterari per hanc 
virtutem et alterare res in eo contentas in varios effectus et passiones varias. 
Similiter corpus fortiorem speciem facit ex his cogitationibus et desideriis animae 
et intentione et confidentia (et seq.). On line 22, there is a reference to Part iii. 
This is to the last three pages of the revised text (previously unpublished). 

p. 402. 1. 3o. cogitationibus] With this word P. stops. The remainder is 
from O. only. 


VOLUME II. 


p. r. The exordium to the fifth section of the Opus Majus varies in 
different MSS. In Reg. after the rubric (which having been at first erased was 
replaced by a marginal annotation) we have Hic aliqua dicenda sunt de perspectiva. 
Auctores quidem multi tractant de hac scientia. Sed quidam nimis parum (et seq. as 
in Combach's version). The Sloane MS. (2156) begins, Hic incipit tractatus 
perspectivae habens tres partes ; Prima est (et seq. asin the rubric of Reg.). Then 
Hicaliqua (et seq. as in Reg.). The MS. of the Perspectiva in St. Mark's Library, 
Venice, begins with Cupiens te et alios etc., as in Combach's ed. None of these 
MSS. have the reference to previous parts of the O. M. with which the printed text 
begins; (Propositis radicibus, et seq.) . This is given by O., and also by the 
Vatican MS. of Perspectiva (Palatine 828, the date of which is fixed by a 
colophon at 1349). 

p. 5. InO.the rubric is: Capitulum tertium in quo determinat de 29 sensi- 
bilibus ; and cap. 3 begins thus: Similiter in prima parte ultimae cellulae est 
una virtus quae judicat de quibusdam sensibilibus ; nam sciendum est (et seq.). 

p.6. 1.29. inelementalis] Here O. reads in elementatis, Reg. in elementis. 
Combach reads as in the text, which is explained in Arist. De Gener. II. 2 $ 6- 8. 
In l. 33. Reg. has terminares. But terminabilis (Comb. and O.) is the right 
reading. 





ADDITIONAL NOTES, VOL. Ii. 177 


p. 7. Cap.iv.] The rubric in the text is Combach’s.~ O. has, Capitulum 4, 
in quo assignantur cetere virtutes 3, scilicet estimacio, memoria, cogitacio. Reg. 
has Capitulum de investigatione estimative. : 

p.9. Capitulum v.] This chapter in O. begins at the next sentence, 
Quoniam autem etc. ; the rubric being, Capitulum quintum in quo solvuntur 3 
dubitaciones. Rubric of Reg. as in text. 

p. 11. 1. 32. species] Reg. and O. have spiritus. H., species. Spiritus is 
the right reading. 

p. 12, Distinctio secunda] O. has Distinccio 2a de composicione oculi 
et figuracione habens 6 capitula. Capitulum primum de neruis opticis. O., 
however, has only three chapters, like Reg. 

p. 16. l. 11. sclerotica] The reading in Reg. is schyros, in H. schiros, in O. 
sclyros. 

p. 17. title. araneae] Aranea in Reg., H. and O. 

p. 17. l 2. anteriori] Reg. and H. have inferiori ; O., interiori. 

p. 20. Cap. ii. 1, 2. sphaera minor] O. has sphaera minor, id est uveae, a 
majore scilicet corneae. Reg. as in the text. 

p. 21. Cap. iii. ll. 7-10. Reg., H. and O., have manifesti for manifesta, or 
manifestae, throughout this passage. In line 7, in anteriori is to be omitted. In 
line 10, mandfesta et oculi should be ef manzfestz oculd (the visible part of the eye). 

p.23.l 4-6. certitudine] Reg. omits the words unam rem. . . visibilis. 
O. and Comb. add the words, licet non in fine certitudinis. 

p.23. 1. 16. Hanc autem] All from here to the end of the chapter is 
omitted in O. O. however gives Fig. 25 ; but not the alternative figure. HH. also 
omits this ; but Reg. does not. It is quite unintelligible. 

p. 26. capitulum primum] To this title O, adds, De utilitate parcium oculi, 

p. 29.1. 4. O. reads, after cerebrum, et est concavus quatenus, which makes 
the meaning clearer. Reg. and H. as in the text. 

p. 30. 1. 28. Primum capitulum] O. has, Capitulum. primum quod species rei 
requiritur ut veniat ad visum. 

p. 33. l. 19-20. The last six words of the chapter are superfluous and are 
omitted by Reg., O. and H. 

p. 36. . 1. aut male per] O. here cumbers the sense by incorporating two 
glosses which are omitted in Reg. and H. 

p. 38. 1. 19. In H. adeo is substituted for duo in a later writing. 

p.44. l. r. distinguenti, (IT), seems better than diligenti (Reg. and O.). 

p- 45. 1. 24. ponitur] Reg., O. and LH. have ponit in numerum.  P'onitur 
seems called for. 

p. 5o. l. 4. visuales]. This is the first word of the fourteenth century fragment 
(ff. 125-148) of O., spoken of in vol. 1, p. xiv. and in preface to this vol. 

p. 5o. 1 13... note (1). vi. 8 21, 1s probably the passage in Bacon’s mind. 
‘© Ut igitur nos ad capienda spatia locorum diffusio radiorum juvat qui e. brevibus 
pupulis in aperta emicant et adeo sunt nostri corporis, ut quanquam in procul 
positis rebus quas videmus a nostra anima vegetentur.” 

p. 51. 1, 16... Quondam porticus]. The poem referred to is the fourth Jed; 
in the sth book, — Bacon's confusion of the two Zenos is not however shown by this 
passage ; though it may be inferred from the 3rd line of the following page. 

SUPP. VOL. N 


178 ADDITIONAL NOTES, VOL. 11. 


P. 52. 1. 9. visus—passivus] O. and Comb. have virtus activa et passiva. 
Reg. as in the text. 

P. 56. Cap. ii. l. 19. quod sit] O. has multiplicatio soni as a marginal gloss 
between quod and sit. 

P. 58. 1. 10. perlineam @ 7] The diagram in Reg. and O. illustrating this has 
been omitted in the text and is given here. 


/— IGNIS 
RES 


\ b 
\ a 


\ 
\ 


p. 59. In fig. 33 Reg. has at the larger internal angle the words ocu in 
suppremo terrae ; at the smaller internal angle, ocuZws tn centro. 

p. 6o. In Reg. the words scz/zee£ o h d (l 2.) are put out of their place 
intol. 1. In O. the larger circle is labelled spera celi ; the left hand small circle, 
spera glacialis, the right hand small circle spera uveae; points Z and 7 are marked 
centrum glacialis and centrum uveae : d and o are not joined. 

p. 62. Cap. i.l. 23. etraritatis] Reg.; O. om. 

p. 63. l 19. caerulei] Reg. and O. azurini. 

p. 65. 1. 33. debitam] O. and Reg. have perfectam. 

p. 67.l. 9. hoc non esset] hoc and esset omitted by Reg. and O., also ei in 
l. 11. Text as in Combach. In l. 25. O. and Reg. have visionem for visum. 

p. 69. 1.15. Socrates] Cf. Nat. Auscult. lib. viii. cap. 8 § 6. 

p. 70.1. 4. in fime] Cf. Nat. Auscult. lib. viii. cap. 1o $8 1-3. Ultimi, err. 
for vult. 

p. 79. l 17. quarto Physicorum] Nat. Auscult. lib. iv, cap. 11. 

p. 72. 1. 35. cui accidit should be coaccidit (O.) Reg. quo accidit. 

P.77.l. s. alia] The reading a//a is supported by Reg. A. and O, But I 
cannot doubt that it is wrong. 

p. 77. l. 293. medium sensibilium] Cf. De Anima lib. ii. cap. xi. $ 11 where 
sensation is spoken of as a medium between opposite qualities in the objects of 
sense 

p. 8o. ll. 10, 11. sed si—stellarum] These words are omitted in O. and are 
superfluous and misleading. The passage should continue the foregoing paragraph ; 
cujuslibet illarum prius visarum, sed cognoscunt (et seq.). Reg. and A. omit Sed 
si—secundum Alhazen. 

p. 8o. 1l. 26. sed modos—proveniunt] omitted in Reg. and A. 

p.95. title] Hic incipit, et seq. given in A. Reg. O. 

p. 83. Cap. i. l 3. rectum est index] De Anima i. cap. 5 8 16. 

p. 84. note 2] Jebb's and Combach's reading of cohabitationem is justified 
by Reg. and O. But the reading in the text is preferable. 

p. 87. ll. 34, 35. inhabilis—illis] omitted in Reg. A. ends the sentence with 
inhabilis. 


p. 91. l 28. quod—expertus] omitted in Reg., A., O. 
p. 95. 1. 56. videbitur unum] Here Reg. repeats fig. 41, changing the letters 








ADDITIONAL NOTES, VOL. SI. 179 


&, o, and 7, into c, d, e. In O., the lettering of figs. 4o and 41 is confused and 
inaccurate. 

P. 97. l. 31. non solum] A. and Reg. have Non solum quidem fit diversa 
positio respectu axium, (et seq. ). 

P. 99.l. r5. septem capitula] Reg. and O. have, rightly, novem. A chapter 
should begin p. 123. 1, 32 ; this would complete the required number. 

p. tor. ll. 15, 16. Sciendum—requiratur] omitted in Reg. 

p. 103. l. 21, Prima causa est]. omitted in Reg., A., and O. 

p. 103. l. 26. compressione] Keg., O., comprehensione. A., compressione. 

p. 104. Cap. ii. l. 1, sunt per distinctionem]  O. has cognoscibilia, in margin, 
before sunt. Some such word seems wanted. 

p. 107. l. 8. subjectum] Reg. A. O. have lima; ze. dryness brings out the 
full effect of heat. 

p. 108. Il. 15, 14... quia—figurae] om. in O. Reg. A. 

p. 119. l. 29. O. and Reg. have quintam decimam for xix. 

p. 121. l. 16. 29,240] O. Reg. have 29,250; cf. vol. i. p. 235. 

p. 123. l. 32. si objiciatur] This is marked in Reg. as well as in O., as the 
beginning of a new chapter. 

p. 126. l. 34. El jam in fine] marked as a new chapter in O., not in Reg. 

p. 130. The heading to Part iii., given in the text, is that of Combach. | Reg. 
has merely Tertia pars perspectivae principalis in the margin. O. and A. omit 
heading. 

p. 132.1. 4. facit] We should expect faciunt as on the last line but one of the 
foregoing page. But facit is the reading of Reg., O., and Comb. 

p. 133. ll. 18-20. vel quod— stellae] omitted in Reg. 

p. 135. ll. 22, 23. veruntamen— speculo] omitted in Reg. 

p. 136. ll. 17-19. utergo—quam a plano] omitted in Reg. 

p. 137.1. 23. capitulum iv.] In Reg. cap. iv. begins p. 138. l. 8. 

p. 139. l 8. nulla enim] forma is to be understood ; O. supplies it. 

p. 144. l. 33. capitulum vi.] chapter not indicated in Reg. or in A. 

p. 146. l. 4. Distinctio secunda] O. omits title. Reg. has Distinctio secunda 
tertiae perspectivae capitulum i. 

p. 150. fig. 61-68] om. in A. and O. 

p. 157. l. 14. ad sensum] The reading in the text is Combach's ; in O., A., 
and Reg. the previous sentence ends with imaginis, and Ad secundum begins a 
new sentence. 

p. 163. ll. 7, 8. quam—deprehendet] O. and Reg. have qua— dependet. 

p. 168. l. 5. In Vat. 4091 (here called X., see preface to this vol.) this is given 
rather more fully. Et oportet nos experiri; et hoc placet etiam ubi argumentum 
existimatur esse fortissimum. Nam in mathematicis est demonstratio fortissima, et 
maxime in geometria quae est fundamentum omnium mathematicalium ; et prima 
inter omnes est fortior quia per illam ceterae sumunt vigorem, quoniam ejus con- 
clusio est principium probandi cetera. Si igitur fiat haec demonstratio sine 
experientia, Omnes lineae ductae a centro ad circumferentiam sunt equales, sed 
utrumque latus trianguli constituti super lineam datam egreditur a centro ad 
circumferentiam sicut illa linea, ergo utrumque latus est equale lineae ; sed quae 
uni et eidem sunt equalia sibi invicem sunt equalia : quapropter utrumque latus non 


180 ADDITIONAL NOTES, VOL. I. 


solum est equale lineae datae sed ad invicem sunt equalia, et ideo triangulus erit 
equilaterus : quicumque vero hanc demonstrationem potissimam habet sine ex- 
perientia (et seq. ). 

p. 168, l. 21. sine demonstratione] X. has sine dubitatione, which is doubtless 
right. 

p. 168, 1. 22. et hoc patet] X. has, Et si argumentum non sufficit ad 
certificationem veritatis, longe minus auctoritas sufficit, quoniam debilior est 
ratione ; et argumentatio habet virtutem cum per rationem recipiat stabile funda- 
mentum. Haec igitur scientia vult docere quod non est confidendum argumento 
aut auctoritati nisi aliqua experientia fortis vel levis habeatur, et hoc patet (et seq. . 

p. 168, 1. 24. quae sunt omnino] quae sunt non solum dubia sed omnino (X. ). 

p. 168.1. 29. elaboratum est ad hoc] X. continues, et plures sapientes et 
experti tentaverunt hoc, et non invenerunt, quapropter vulgus falsum aut dubium 
asserit in hoc casu, 

p. 168. l. 30. vidi oculis meis] X. has, probavi per experientiam ante oculos 
meos. 

p. 168. l. 31. hujus lapides] X. adds, et hoc sciunt rustici qui dediti sunt 
experimentis gemmarum. 

p. 169. l. 1, sua testimonia] X, has, suos testiculos loco naturali, quapropter 
castorea non sunt testiculi, sed humorum specialis congregatio quam natura propter 
utilitates magnas sagaciter operatur, et hoc scitur ab eis qui viderunt et experti 
sunt ; et ideo quod (et seq. ). 

p. 169. l. 4. abscindit castorea] X. adds, et haec si essent extra corpus, nun- 
quam brutum animal sciret quid libertas arbitrii humani cogitaret. 

p. 169. l. 7. inimici sibi obviantes] X. adds, et quod aqua calida sit rarior 
propter quod fortius penetrat frigus, et ita pro falsissimo sententiant et credunt 
optimas causas assignare ; sed certum est (et seq. ). 

p. 169. l. 8. experienti] sicut quilibet potest probare per experientiam (X. ). 

p. 169. l. 14. congelabitur frigida] X. inserts, Similiter famosi naturales et 
perspectivi credunt quod speculo posito in aqua contra radios solis fit apparitio 
stellae cum sole ut stellae fixae, vel veneris solem concomitantis, quae non multum 
a solis vicinia elongatur. Quia negligunt candelam experiri decipiuntur, ut prius 
expositum est; et ad radios lunae similiter apparent duo idola, unum majus et 
reliquum minus ; cujus velocitatem nulla stella potest concomitari. Quia igitur 
in his et infinitis credimus sermonibus vulgaribus et fantasticis argumentis non 
possumus esse sapientes; et quod mirum est, in textu Aristotelis et suorum ex- 
positorum multa reperiuntur falsa, quae tamen forte debentur malis translationibus, 
propter defectum experientiae in scientiis et in rebus, Per has igitur vias docet 
haec scientia experientialis speculativa quod non est in argumentis aut auctoribus 
sine experientia confidendum. Oportet igitur certificari omnia per veritatem 
experientiae. 

p. 169. l. 0. sicut] similiter, X. 

p. 169. l. 21, hominum] hominum fidelium, X. 

p. 170. . 2. ut dicit] X. adds, Et qui habet utramque perfectus est in 
sapientia, ut ipse et Hali commentator ejus declarant. 

p. 170. 1. 6. dicit] pulcre sententiat, X. 

p. 170. l. 11. diffitentes] diffinientes, X. 





ADDITIONAL NOTES, VOL. LI. 181 


p. 170. l. 14. propter quod ait] X. has, et sic patet per vitam philosophorum 
et sententias eorum, ut in moralibus uberius exponetur; propter quod Scriptura 
dicit quod in malivolam animam non introibit sapientia, nec in corpore subdito 
peccatis, Nam (et seq.). 

p. 170. l. 21. veritatem] virtutem, X. 

p. 171. l. 30. scientiis humanis] X. adds, Et quilibet deberet ad has experien- 
tias anhelare, non solum per vitam spiritualem, sed per certificationem sapientiae 
non solum divinae sed humanae. Experientia igitur necessaria est nobis, et non 
sufficit argumentum. Et ideo (et seq.). 

p. 172. Cap. ii. l. 1. Et quia] Before this X. has, Nobiliorem autem scientia- 
rum et utiliorem post moralem dico esse scientiam experimentalem. 

p. 172. l. 3. ostendantur] X. adds, Quam brevissime igitur possim trans- 
curram ejus radices altissimas inter scientias, et ostendam quomodo utilior est 
theologiae quam aliqua aliarum de speculativis scientiis. Haec igitur sola novit 
proferre certe quid possit fieri per naturam, quid per artes hominum, quid per 
operationes spirituum veras, quid per fraudes malorum ; quid volunt (et seq.). 

p. 172. l. 16. ex principiis inventis]. ex principiis inventis ad illas conclusiones, 
X. 

p.173. l. 7. sine mathematica] X. adds, ut prius ostensum est ; et aliquae 
scientiae aliae habent experientias particulares incompletas, ut medicina ct 
alkimia et hujusmodi. Sed si (et seq.). 

p. 173. l. ro... auctoritate] autonomatice, X. and O. 

p. 173. l. r3. apparet] apparent, X. 

p.173. l. 18... in hac parte]. X. adds, Sed sermones eorum inutiles [sunt] et 
per argumenta sine experientiis conclusionum sufficientibus, et ideo nullam 
certitudinem generant in cordibus auditorum, Et non solum dubia inveniuntur 
apud doctos sed falsa. Nam in translatione libri Meteororum pervulgata dicitur 
quod a radiis lunae non fit iris nisi bis in quinquaginta annis. Et maximus 
naturalis et perspectivus quem vidi voluit et hoc verum salvare et ejus causam 
reddere, dum ejus auditor a juventute fuerit constitutus. Sed ipse argumentis 
seductus [fuit] et translatione falsa, quoniam experientia docet quod in omni 
plenilunio si luna lucet sine impedimento nubium et vaporum, et materia rorida 
sit generata in oppositione lunae, generabitur iris necessario. Sic est de halo et 
linea perpendiculari quam fingunt esse tertiam impressionem coloratam. Sed 
licet textus. Aristotelis pronuntiet hanc perpendicularem tanquam distinctam 
impressionem, et Seneca similiter in hoc de his impressionibus hoc idem asserat, 
tamen experimentator scit quod id quod vocatur perpendicularis ab Aristotele, et 
virga a Seneca, non est impressio nova et distincta ab halo, sicut postea exponit 
experimentator, quia suspendit auctoritates et argumenta per instrumenta. Et 
cum omnes nudi naturales, et parum exercitati in experientiis, dicant hos colores 
iridis et halo fieri penes diversitatem nubis in spissitudine et raritate secundum 
est quod mala translatio Aristotelis innuit, sed nec Aristoteles (et seq. ). 

p. 174. l. g.. a rotis molendini] X. adds, solis radii penetrantes rores sparsos 
faciunt colores apparere. Similiter cum aquae descendunt cum impetu a loco 
alto, ut a rupe et fiat roratio in aere, apparebunt colores. 

p. 174. 1. 18... etsimiliter] X. has, atque quod majus est si facie revelata 
aspiciat contra solem in radiis sub umbra ciliorum, et iterum si apponat vas 


5 


182 ADDITIONAL NOTES, VOL. 11. 


vitreum plenum aquae, ut urinale vel aliud, in radio solis apparebunt colores iridis ; 
et si claudat omnes fenestras domus et ostia praeter aliquam parvam fenestram per 
quam radius intrat solis, et convertat dorsum ejus ad solem sedens sub radio solis 
ita quod linea veniens a centro solis transeat per oculum aspicientis sedentis sub 
radio, et recipiat aquam in ore et fortiter spargat ita quod guttulae fiant subtiles 
infinitae et tenues, videbit colores iridis ; aut si alius stet a latere et fortiter spargat 
aquam et in abundantia videbit colores. Et si per lampadem (et seq.). 

p. 174. Cap. iii. l. 9.. et experimur]. X. has, ut saepius experimur ; et in asper- 
sionibus inveniuntur fracti circuli et portiones circulorum, sed quod fortius et 
plenius et aliquantulum remotius fiat apparitio. 

p. 175.1. 9. horizonta]  O. has horizontem. 

p. 175. l. 32. in maxima altitudine] X. adds, super orizonta, et incipit postea 
declinare et descendere ad occasum donec cadat sub orizonte. Et hic circulus (et 
seq. ). 

p. 176. l. 2. in sphaera] X. has, in sphaera mundi. Et quarta istius circuli 
altitudinis continetur ab intersectione ejus cum horizonte usque ad zenith capitis, 
et alia quarta a zenith usque ad intersectionem ejus secundam cum horizonte. Et 
[si] omnes triangulos [szc, for circulos] dividamus in trecenta sexaginta partes sive 
gradus, quarta continebit xc gradus. Altitudo igitur (et seq. ). 

p. 176.1. 27. sintinaequales] X. inserts, et quaelibet inferior habet minorem 
circulum ; omnes tamen possunt intelligi in eadem superficie, et contineri infra 
circulum altitudinis stellae fixae, et ut quaelibet major contineat minorem, et ut 
sint concentrici per quorum diametros transit axis horizontis ; et licet (et seq.). 

p. 177. l. 10. corporum illorum] X. adds, sed bene habet comparationem ad 
distantiam lunae, et maxime illorum quae in aere (et seq. ). 

p. 177. l. 29. ut dictum est] X. adds, nam quando sic est, sol est in maxima 
depressione, et quanto sol deprimitur tanto iris elevatur; et ideo si materia (et 
seq. ). 

p. 178. l. 10. etideo in fervore] X. has, et ideo tunc in meridie, et prope, non 
potest iris apparere in caelo quamvis nubes sit praeparata; et sic est in septimo 
climate in quo vixit Aristoteles, et in quinto in quo fuit Seneca natura non est 
magna diversitas, et ideo in hoc conveniunt quod post equinoctium in fervore 
aestatis non accidit iris in meridie et prope meridiem, ut in septimam horam vel 
octavam, quousque sol descendat ad minorem altitudinem quam sit xlii gradus, et 
tunc potest apparere, et similiter in mane antequam sol veniat ad illam altitudinem. 

p. 178. Cap. iv. l 12. horizontem]  O. has horizonta. 

p. 180. l. 27. superius] X. saepius. 

p. 182. l. 12. super horizontem] A passage is here omitted from O.: et 
dictum est quod iris apparere non potest quando Sol est 42 graduum super 
horizontem, 

p. 183. l. 10. exeunte] existente, X. 

p. 184. l. 20. exeunte] existente, X. 

p. 185.1. 8. potest fieri iris} X. adds, habitantibus sub polo. 

p. 185. 1, 18. oppositum solis] Here the correspondence of X. with O. ceases ; 
with f. 58 b., X. passes to the subject of haloes; and on 62 b. to extracts from 
Bacon's tractatus de potestate artis et naturae (Brewer, p. 523). 

p.233. l. 5. For nunc est, the reading of O., M. has, non est. But Bacon 





ADDITIONAL NOTES, VOL. I. 183 


complains frequently of the undue diffusion of civil law. (Cf. O. T. ed. Brewer, 
p. 84.) 

p.254. l. 14. After de Anima, M. has, et in radicibus moralis philosophiae 
quod. i 

p.254. 1. 16. After majores, M. has, et propter hoc in septimo Metaphysicae 
vult Aristoteles quod bonum publicum est majus et melius quam privatum. 

p. 261. l. 25. note(4). The reading of M. is imperfectly given ; it is Militaris 
viri pars est gloriae tolerantia adversitatum ; exempla gloriantur (et seq. ). 

p. 273. l 25. transeunt .... et] The dots here, and in the numerous quota- 
tions from Seneca that follow, are not to be understood as indicating a hiatus in O. 
They simply mean that Bacon left words or sentences unquoted. Words introduced 
from Seneca to complete the sense have been placed in brackets. See note on 
p. 365 ; also add. note. 

p. 287. l. 30. after libro secundo should follow : Et non solum se ipsos amittunt 
sed proximos ; et non solum quos reputant inimicos de quibus planum est, sed 
amicos. Nam, ut Seneca dicit libro secundo, Irati mortem liberis imprecantur, 
amicissimis hostes vitandique carissimis. Dicit, Ira patri luctum, marito divortium 
attulit, magistratui odium. Et magnifica ponit exempla quomodo in amicos 
irruerunt. 

p.390. l. 1. After pugnat, O. has Ecce spectaculum dignum ad quod respiciat 
intentus operi suo Deus, 

p. 365. ll. 5-9. This passage has needed much correction. O. and the Dublin 
copy of O. read volens for volentis, intendatur animus vigorum for intendat animi 
vigorem, and saltem for psalterium. In general O., while very full of mistakes in 
his readings of Seneca, appears to be accurate, and at any rate is usually intelligible, 
in his rendering of Bacon ; the passage here referred to being a rare exception, With 
regard to the Seneca quotations, it has been objected that I should have done better 
to reproduce accurately the readings of the manuscript. They have been carefully 
recorded by Mr. Herbert, and may be found useful hereafter, in the event of a 
complete edition of Bacon's works being contemplated. But the errors in the 
Seneca quotations are so numerous that to embody them in the text would have 
made it in many places quite unintelligible. To determine how many are due to 
Bacon's copyist, how many to scribes of the fourteenth and fifteenth centuries, would 
hardly be possible. Bacon seems to have discovered these * dialogues,’ perhaps by 
Campano's help, during the progress of his work. If so, the copy would have been 
made hastily. 

p.377. l 4. fratres de domo Teutonica] Cf. what is said on this subject in 
Part iii. (pp. 121-2 of revised text). 

p. 407.1. 8. Primum igitur capitulum] Add. MS. 8786 contains on f. 20 b. 
col. 2 a preamble to this treatise, indicating its position as part of a larger philo- 
sophical treatise. The two extracts here subjoined show its purport. 

Postquam habitum est de principiis rerum naturalium, quae sunt materia et forma 
ct privatio potentiae activae et passivae, quae omnia sunt ordinata ad productionem 
rerum naturalium et sunt a parte. principii materialis, nunc. dicendum est de hiis 
quae consequuntur ordine naturali. Ad productionem vero rerum na(tura)lium de 
potentia materiae patientis primo incurrit influentia agentis in hanc materiam, ut de 


potentia talis materiae effectus naturales producantur. Et ideo oportet sciri 


184 ADDITIONAL NOTES, VOL. I. 


actionem agentis et modum agentis in materiam antequam 'sciamus ipsam pro- 
ductionem sive generationem rei de potentia materiae per virtutem agentis. 
Virtus enim activa agentis transmutat niateriam naturalem et assimilat eam sibi, 
ut per hanc assimilationem faciat effectus completos univocos vel equivocos. 
Univocus effectus est qui nomine et diffinitione concordat cum agente, ut homo 
generatus cum homine generante. Equivocus effectus est qui non communicat in 
nomine cum agente nec diffinitione ; ut lux generat calorem et calor putrefactionem, 
et sic de infinitis, Nisi igitur sciatur haec actio agentis in materiam naturalem 
quam vocamus influentiam agentis in materiam patientem nil poterimus scire de 
effectuum productione, et ideo immediate post praedicta oportet tractari hanc 
influentiam. Circa eam vero plene intelligendam et distincte oportet ordinari x 
capitula, quorum principia aliqua habebunt capitula aliqua subalternata eis 
propter veritatum multitudinem quae in uno particulari capitulo non possunt 
concludi; quoniam primo oportet eam considerari in corporalibus agentibus et 
patientibus, secundo in spiritualibus ad invicem et respectu corporalium. In 
corporalibus vero oportet primo [Pars i cap. 1] sciri quomodo vocetur haec 
influentia et quae sit. Secundo [Pars i. cap. 2] quae res possunt sic influere et 
agere, Tertio [Pars i. cap. 3, 4] de modo generali efficiendi hujusmodi influentiam 
in patiens ab agente, Quarto [Pars 1. cap. 5] de natura et proprietate patientium 
et recipientium hujusmodi influentiam ab agentibus eis proportionalibus. Quinto 
[Pars i. cap. 6] a quibus agentibus in quibus patientibus potest haec influentia 
compleri in effectus similes agentibus scilicet nomine et diffinitione, | Sexto [Pars ii. | 
de modo multiplicandi hujusmodi influentiam in corporibus ab agente et a loco 
suae generationis primo secundum modos linearum et angulorum et figurarum in 
quibus fiunt multiplicationes naturales. Septimum [Pars ii.] est de modis 
specialibus essendi hujusmodi influentiarum in rebus in quibus multiplicatae sunt. 
Octavum [Pars iv, et v.]est de actione et alteratione naturali in corporibus inficienda, 
cum plena investigatione totius fortitudinis et debilitatis et omnium graduum istius 
actionis, secundum omnem varietatem ejus penes lineas rectas fractas et reflexas, et 
penes angulos rectos et obliquos, et penes figuras sphaericas et pyramidales et 
alias in quibus actio naturae pulcris modis variatur. Nono [Pars vi.] de corruptione 
istarum influentiarum. Et capitulo x ut tangit spirituales substantias. 

Bacon proceeds to explain that in the examination of these subjects our 
principal reliance must be placed on such writers as Ptolemy, Alhazen, Alkindi, 
Tideus, and others who have studied Optical Science; but little aid can be 
obtained from Aristotle, Avicenna, and Averroes. He continues : 

Sed haec 5 capitula prima paucas habent veritates nec principales circa hanc 
influentiam, sed introductorias tantum ad ea quae principaliter requirantur, ut 
patet ex serie tractatus. Scire enim debet philosophans in rebus naturalibus 
cognoscendis quod naturalis philosophus duo considerat in quibus stat pondus 
et potestas naturalis philosophiae, scilicet motum secundum formam et motum 
secundum locum circularem et rectum. Sed motus secundum formam compre- 
hendit generationem, corruptionem, augmentum, diminutionem, et alterationem ; 
et non potest intelligi nec demonstrari sine multis, quorum unum est influentia 
agentium naturalium qui faciunt hos motus per suas influentias. Haec enim 
influentia non potest sciri causaliter nisi per auctores aspectuum cum adjutorio 
Euclidis, Theodosii, et Apollonii, et hujusmodi, ut pars praesens manifeste docebit ; 





ADDITIONAL NOTES, VOL. IJ. 185 


sicut nec motus secundum locum rectus sciri sine libris ponderum potest nec 
circularis sine astrologia, quia ille motus adducit universalia generantia, quae sunt 
stellae, ad singulas partes habitationis prout expedit mundo. Motus enim 
numorum et elementorum mixtionis in generatione rerum naturalium secundum 
gradus et proportiones varias, ut exigitur in rerum generatione mixtarum, sciri non 
potest sine potestate scientiarum quarum est omnia genera proportionum consi- 
derare et harum rationem dare. Et hujusmodi sunt libri Elementorum, et liber 
de proportionibus, et arithmetica non solum speculativa sed etiam practica, ex 
quibus Jacobus Alkindi suam scientiam utilem de gradibus extrahit. Similiter de 
generantibus ipsis universalibus, quae sunt caeli et stellae, non solum astrologia 
speculativa sed etiam practica necessariae sunt. De geometria non solum specu- 
lativa sed magis practica certum est quod effectus naturales satis egent, sicut accidit 
in fabricatione speculorum comburentium, et figuratione perspicuorum et multorum 
instrumentorum in quibus ostenduntur, et per quae fiunt miracula operationum 
naturae, ut explanabitur inferius. Et ideo volens scire generationem rerum 
universalem naturalium non potest proficere nisi per mathematicas practicas et 
speculativas et scientias aspectuum et ponderum ; sicut desiderans scire in particu- 
lari generationem harum rerum non potest scire aliquid dignum sine alkimia, et agri- 
cultura physica, et scientia experimentali, eo quod, ut patuit in prima parte hujus 
operis, et in prima specie qualitatis in qua scientiae distinguuntur, alkimistae 
determinant de omnibus rebus inanimatis in particulari ab elementis usque ad partes 
animalium et plantarum inclusive, et agricultura physica determinat in propria 
disciplina omnes varietates naturarum et proprietatum in plantis et animalibus ; 
secundum quod Aristoteles 5o voluminibus explicavit naturas et proprietates 
animalium, et in multis libris eas quae ad plantas pertinent explicaverunt ipse et 
alii philosophi, qui in libris naturalibus quorum est in universali de illis determinare 
non possunt nec debent coarctari, sicut nec ea quae de rebus inanimatis scienda 
sunt, et quae alkimistae explicant in particulari. Scientia autem particularis docet 
certificari omnes conclusiones naturalis philosophiae, quod non potest naturalis 
philosophia tradita in libris Aristotelis apud Latinos vulgatis nisi circa sua principia, 
quoniam per argumenta convenit (continet?) conclusiones ex principiis sed non 
invenit eas per experientiam, et ideo certificare non potest sine hac scientia. 
Quapropter non est mirandum si circa certificationem agentium naturalium volo 
procedere per scientias aspectuum et alias practicas, quando naturaliter philoso- 
phans in libris naturalibus quibus vulgus utitur Latinorum nudus est sine aliis 
scientiis, nec potest multum nisi per viam narrationis et argumenta dialectica et per 
effectus et causas remotas procedere, et multum in universali per omnia. Jam enim 
patuit quod philosophia naturalis communiter et large sumpta habet novem 
scientias principales, quarum una et vilior est qua Latini utuntur in libris Aris- 
totelis, Avicennae, Averrois et aliorum. Communia enim haec sunt et leviter 
explicata in libris eorum qui apud Latinos sunt; quorum intentionem cum 
causarum assignatione conabor ut potero assignare. Primum igitur capitulum (et 
seq. as on vol. ii. p. 407). 

Few passages throw a stronger light on Bacon’s philosophical position than 
the foregoing. While anticipating the scientific renascence of the 16th century, 
he never lost his hold, as the second Bacon did, of the scientific inheritance 
handed down from the Greeks through the Arabians. Specially remarkable is 


SUPP. VOL. O 


186 ADDITIONAL NOTES, VOL. JI. 


the part assigned to sczentéa partzcularzs as the foundation of sound philosophy. 
Without it the philosopher was zzZzs, unequipped. His work was a mere 
collection of deductions from a few abstract, remote, and undemonstrated 
principles. 

p. 411. 1. 18. consimilisagenti] After agenti, Reg. has (in margin, same hand, ) 
et ideo species cum sit primus effectus agentis erit similis in natura (et seq. ). 

p. 416. 1. 13. ut docebatur prius]  O. has ut docebitur postea. Cf. Pars i. 
cap. vi. 

p. 417. l. 7. Reg. om. etiam—voluntatem, and has si agat. 

p. 418.1. 15. capitulum ii] This is the second of the ten divisions of the 
treatise spoken of in the foregoing preamble. In Reg. this chapter is subdivided 
into six sub-chapters. 

p. 418. Cap. ii. l. 12. nam rarefiunt—situ naturali] omitted in O. 

p.419. l. 8. quia—primo] omitted in O. 

p. 420. 1. 2. ergo cum—caloris] This sentence, and also the next but one, 
ergo—substantiae are omitted in Reg. 

p. 425. l. 35. Metaphysicae] O. and Reg. have Meteororum (cf. Meteor. iv. 
cap. 1. § 1-4). 

p. 430. l. 16. accidens] Here Reg. inserts (in early fourteenth writing), Item 
non determinatur aliqua alia natura activa ab Aristotele nisi in substantia et 
qualitate; quare patet quod alia non faciunt speciem. Item nullam faciunt 
transmutationem naturalem in rebus. Sed non fit species nisi per hujusmodi 
alterationes : quare ista non faciunt species. 

P. 431. capitulum iii.] This and the following chapter form the third of the 
ten divisions of the treatise. In Reg. cap. iii. is divided into two sub-chapters. 

p. 433. ll. 16-17. sed non plena— similitudinem] omitted in O. ; contained in 
Reg. 

p.435. l 4. non evadet—effectum principalem] omitted in Reg. 

P. 435. l. 37. omne generabile—sit corruptibilis] omitted in O. 

p. 438. capitulum iv.] In Reg. this has six sub-chapters. 

p.445. capitulum v.] This is the fourth of the ten divisions. In Reg. it has 
three sub-chapters, 

p. 446. ll. 1-3. .et quod illa —in materia] omitted in O. 

p.449. capitulum vi.] the fifth of the ten divisions. 

P. 450. ll. 17, 18. quando vero] ideo non, O. 

P. 457. l 9. capitulo decimo] This should be capitulis decem. — This second 
part forms the sixth of the ten divisions of the treatise. The title in Reg. is: Pars 
secunda hujus tractatus. Primum capitulum habens quatuor conclusiones. 

p. 459. l 23. nisi per—naturae] omitted in Reg. 

p. 460. 1. 9. sed oportet] Cap. ii. should begin here, as in Reg. 

p. 462. l. 34. quod vadit] O. and Reg. have quae vadit. But neither reading 
is intelligible. We should expect, incessum qui vadit. Fig. 73 and also Fig. 74 
are omitted in O. 


p. 496. ll. 31, 33. undevicesimam] Prop. 1g in our editions. O. and Reg. 
have 29. 

p. 498. l. 18. decimam sextam] O. and Reg. have 258m, and also on p. 499. l. 
29, 30, and on p. 500. l. r. 








ADDITIONAL NOTES, VOL. 1. 187 


p. 502. Pars tertia] This is the seventh of the ten divisions of the treatise. 
Reg. marks no division. O. has Incipit tertia pars hujus tractatus. 

p. 504. l. 8. alias accidentaliter] om. in Reg. 

p. 506. l. 34. minus] note 3isin error. Reg. has mitius. In O. the word is 
scored through. 

P. 512. ll. 7, 8. loquendo—loquimur] omitted in O. 

517. Parsquarta] indicated by both Reg. and O. 

521. Cap. ii. l. r1. ageret in infinitum]  O. has, in infinitum crescit. 

526. ll. 11, 12. quare—in instanti] omitted in Reg. 

526. ll. 17, 18. etitain tempore] omitted in Reg. 

527.1. 27. delationis] Sic. Reg. O. has dilatationis. 

529. ll. 16, 17. tempus—dictum est] om. in Reg. 

535. 1.11. ad quam terminantur] omitted in Reg. 

537. ll. 6, 7. in corpore subtili] Z.e., the object being in corpore subtili. 
Reg. has, versus perpendicularem a. 6. But o. c., drawn from the Zoczs fractzonzs 
to the centre seems meant. O. omits fig. 104 ; and gives fig. 103 unintelligibly. 

p. 544. Parssexta] This is the ninth of the ten divisions spoken of in 
the preamble. The tenth appears to be wanting. This part in Reg. (ff. 44b.-46b.) 
is in a different and somewhat later hand. There is no heading; but in the 
margin are the words (in contemp. writing), Tractatus de radiis, sive de speciebus. 
O. has, Incipit pars sexta hujus tractatus. 

p. 548. ll. 28, 30. si dicatur—creator] omitted in O. 

P. 549. Cap. iv. Il. 7, 8. compositio—et haec] omitted in O. 

p- 549. ll. 5, 6. per actionem—corrumpatur] omitted in Reg. 

p. 551. ll. 15, 16. potest dici—et aqua] omitted in O. 

p. 551. l. 26. receperit] O. ends here with the colophon ; Explicit tractatus 
M. Rogeri bacon de multiplicatione specierum, What follows in Reg. is marked 
for omission by the note vaca? in the margin. The tenth division of the treatise 
spoken of in the preamble is wanting. 


vp yp yy yD 


ss) 





NEILL AND COMPANY, LIMITED, PRINTERS, EDINBURGH. 








v¥